BaşlıcaSiyasət

1905-ci il Bakı qətlamı : Erməni qırğınları və özünümüdafiə

1905-ci ildə Bakıda fevralın 6-9 –da tatarlar ermənilərin qırğınlarını təşkil etdilər bütün  bunlarsa  talanlarla və qırğınlarla müşaiyyət olunurdu. Sonrakıqırğınlar  müvəqqəti olaraq ermənilərin mütəşəkkil şəkildə özünümüdafiəsiylə  sayyəsində qarşısı alındı.  Fevral qırğınlarından bir neçə ay sonra avqustda   təkrarən erməni qırğınlarıbaşlandı, bu dəfə 100-dən çox erməni qətlə yetirildi erməni neft quyularıvə dükanları yandırıldı və  darmadağın edildi.Bakıda ermənilərin qırğınları sentyabr və oktyabr aylarında davam olunurdu. Erməni itkiləri barədə hərtərəfli düzgün məlumatlar bu günə qədər  elan olunmayıb.Bakıya paralel olaraq, tatarlar Naxçıvan, Şuşi, Elizavetpol (Gandzak) və başqa yerlərdə erməni talanları və qırğınları həyata keçiririldi.20-ci əsrin əvvəllərində Bakı neft sənayesinin nəhəng mərkəzinə çevrildi. Ermənilər Bakıda ruslardan və Qafqaz tatarlarından (indi azərbaycanlı adlanır) sonra üçüncü idilər. İngilis jurnalisti Ceyms Dodds Henrinin sözlərinə görə, 1905-ci ildə Bakıda 34 259 erməni yaşayırdı. Erməni tarixçisi Hovhannes Ter-Martirosyanın (A-Do) təqdim etdiyi məlumatlara görə: Bakıda daimi və müvəqqəti yaşayan ermənilərin sayı 50.000-ə çatırdı.Ermənilər Bakının mədəni və iqtisadi inkişafına, o cümlədən neft biznesinin 35 faizindən çoxuna nəzarət edən neft sənayesinə böyük töhfələr vermişlər.Bakının ticarət və aktiv sinfini formalaşdıran məhz ermənilərdir.” Bakı qırğınları nəticəsində ermənilərin yandırılan mənzilləri. Mənbə: Erməni Soyqırımı Muzey-İnstitutur.

Qətliamın səbəbləri:    1905-ci ildə Zaqafqaziya həmçinin  çar Rusiyasının inqilabi proseslərinin bir  parçası oldu. Çar Rusiyası tərəfindən təhdid kimi qəbul edilən Erməni İnqilabi Daşnaktsutyun partiyası (ARF) Bakıda aktiv fəaliyyət göstərirdi. Daşnaksutyuna qarşı düşmənşilik  mövqeində   həm də tatarlar idi və bu baxımdan 1905-ci ildə Bakı şəhər Dumasının deputatı, azərbaycanlı kapitalist İsrafil Hacıyevdən sitat gətirməyə dəyər. Yeni təyin olunmuş Bakının yeni  təyin olunmuş  general  valisi Amilaxvari ilə görüş zamanı etdiyi  bəyanat: “Nə dəyəri var ki,  ermənilər əmin edirlər ki, inqilabçılar Türkiyəyə qarşı fəaliyyət  göstərir? Türkiyənin Zaqafqaziya müsəlmanlarına  doğmadır.Türkiyəyə qarşı hərəkət edənlər, təbii ki, Qafqazdakı türklərin düşmənidir”-deyərək qeyd edib..

Oxşar şəraitdə Bakının tatar elitası bu anı çar hakimiyyətinin dəstəyi ilə erməni əhalisini sıxışdırmaq və ermənilərin maddi və maliyə vəsaitlərini  ı ələ keçirmək üçün istifadə etməyə çalışdı.Zaqafqaziyanı inqilabdan uzaqlaşdırmaq üçün  çar  hakimiyyətləri, xalqlar arasında düşmənçilik toxumunu səpmək üçün hərəkətə keçməli idi. Akademik Hrachik Simonyan yazırdı:

 “…. Bu şeytan  oyunu Rusiya rejiminin nümayəndələri – Bakı qubernatoru Mixail Nakaşidze, Bakı şəhər və rayon polis idarəsinin rəisi Fyodor Diminsky, neft polisinin rəisi Yulyan Xometsky, İctimai Təhlükəsizlik direktoru (jandarma rəhbəri) oynadılar ) Şahzadə Taqveridze ifa edirdi”.Tarixşünas  Varandaya  əsasən “…Bakıda  erməni-tatara  toqquşmaları  siyasi, iqtisadi, mədəni dini səbəblərin  hörüyü olub.Erməni qırğınlarının təşkil edilməsi və təşkili prosesində tatar dindarları  də xüsusi rol oynadı ki, onlar haqqında M. Varandyan qeyd etdi: “… 1905-ci ilin əvvəllərində Bagu türkləri içərisində  şərniyyətli  inam yayılmışdır ki, ermənilər öldürə , talan edə bilərlər və bunun müqabilində  cəzasız  qalacaqlar.

Diqqətəlayiqdir ki, həmin ilin avqustunda Klod Ane tatar dindarlarının Bakıdakı erməni qarışıqlıqları ilə bağlı xatirələrində iştirak etdiyini qeyd etdi: “… .Bu yazılan zaman Bakı atəş altında idi, 1905-ci ildə isə tatarlar erməniləri hər yerdə panislamçılığa görə  məhv edirdilər”.Zərgərliklərin başlanğıcı, kursu, nəticələri.Viran, talan ilə müşayiət olunan erməni-tatar qırğınları 1905-ci ildə, 6-9 fevral tarixlərində baş verdi. Qarşıdurmalar Bakıda daşnak Misak Yengoyanın öldürülməsi nəticəsində başladı. Tatar Ağa-Bala qətl ittihamı ilə həbs olundu. O, yanvarın 12-də həbsxanadan  istintaqa aparılarkən öldürüldü və onu müşayiət edən əsgərlər bunun səbəbini Ağa-Balanın qaçmaq istədikləriylə  izah etdilər.Fevralın 6-da, mühazirəyə qatılan ermənilər Müqəddəs Qriqori kilsəsinin yaxınlığında, Ağa-Balanın qohumu olan İlluminator, şəhərin tanınmış quldurları Ağa-Riza Babayev qisas almağa çalışdı və ov tüfəngindən bir erməni  üzərinə atəş açdı, sonra  tutulub ermənilərə təhvil verildi.Vəziyyətin gərginləşməsinə paralel olaraq ARF özünümüdafiə dəstəsi təşkil etdi, bunun üçün Nikol Duman Bakıdan Balakənə köçürüldü. N. Martiros Çaruxçyan, Abraham Gyulkhandanyan, Hmayak Janpoladyan və başqaları Dumanla birlikdə hərəkət edirdilər. Toqquşmalar fevralın 9-da dayandı. M. Varandyanın dediyinə görə, ermənilərin itkisi 205 nəfər, 121 nəfər yaralanmışdır, tatarlar isə 111 nəfər ölmüş, 128 nəfər yaralanmışdır. A-Do-ya görə, öldürülən 205 ermənidən 7-si qadın, 20-si uşaq və 13-ü qoca idi. Senator Alexander Kuzminskinin verdiyi məlumata görə, Bakıda 232 nəfər öldürüldü – 192 erməni, 36 tatar və 4 rus.THR Vardanyanın məqaləsində qeyd olunur ki, toqquşmalardan sonra, İbrahim Güldxandyanın sözlərinə görə, təxminən 8-10 min erməni Bakıdan qaçıb.Klod Anne yazırdı: “… Fevral ayında baş verənləri, Bakıda dəhşətli qırğınları, hər yerdə qətllər, ciddi iğtişaşlar olduğunu bilirik. Hökumət erməniləri günahkar olmaqda ittiham edir. Hökumətin səhv olduğunu düşünürəm. … Bakıda şahidlərdən biri mənə dedi ki, qırğın zamanı dörd erməninin başından bıçaqlandığını görüb”.Ermənilər arasında ölənlərin sayı yalnız özünümüdafiə səbəbindən çox deyildi.Diqqəti çəkən odur ki, Rusiya Federasiyasının 1223 hərbi qüvvəsinin olmasına baxmayaraq, heç kim həbs olunmayıb və məsuliyyətə cəlb edilməyib.Fevral qırğınlarından sonra ARF Daşnaktsutyun qubernatoru Nakaşidzenin Bakıda Drastamat Kanayan (DRO) tərəfindən cəzalandırılması üçün aksiya başlatdı.”…. Mayın 11-də gecə saat 3 radələrində general-qubernator şəhərin mərkəzi prospektində bir avtomobili təqib edərkən ona bir bomba atıldı və Nakaşidzenin əzilmiş və yararsız hala düşmüş cəsədi çaya atıldı. Ermənilərin talanları təkcə Bakı ilə məhdudlaşmırdı, Cənubi Qafqazda yayıldı. 1905 2008-ci ilin avqustunda Bakıda tatarlar ermənilərə hücum etdilər. M. Varandyanın dediyinə görə, bu, ikinci “pogrom” idi.130-a yaxın erməni öldürüldüBalaxanı minaları atəşə tutuldu, Rumıniya, Bibi Aibat bölgəsində Sabunchiuda erməni neft quyuları alışıb yandı.Avqust qırğınları zamanı ermənilərin evləri, neft quyuları, emalatxanaları yandırıldı. Payızda qanlar davam etdi.

D. Anonim bildirib ki, A-Do-a görə, 20-25 oktyabr tarixlərində yenidən Bakıda 1905 erməni qırğını baş verdi, bu müddət ərzində onlarla erməni öldürüldü və çox sayda erməni evi yenidən yandırıldı.1905 Bakıdakı erməni icması ağır itkilər verdi, çox sayda ermənilər şəhəri tərk etməli oldu, lakin ermənilərin əksəriyyəti şəhərdə yaşamağa davam etdi. Erməni icmasına qarşı zorakılıq bununla da məhdudlaşmadı. 1918-ci ildə Bakı erməniləri yeni qırğınlara məruz qaldılar. Sentyabr-noyabr aylarında təxminən 20.000 erməni öldürüldü. SSRİ-nin dağılmasına paralel olaraq 1988-1990-cı illərdə Bakıda ermənilərin üçüncü qırğın dalğası təşkil edildi və həyata keçirildi, nəticədə şəhər tamamilə ermənilərdən  tərk edildi. Bu gün yalnız Müqəddəs Qriqori İlluminator Kilsəsi Bakıdakı erməni icmasının çoxəsrlik tarixini xatırladır, Xaç silindi, erməni bəzək naxışları təmizləndi və quruluş kitab  rəfinə çevrildi. Azərbaycan eyni ksenofob siyasətini  yürütməkdədir.

Daha çox göstər
Back to top button