BaşlıcaSiyasət

1920-ci il: Rus yazıçılarının xatirələrində Şuşi ermənilərinin qırğınları

…Qarabağı dağlarla gördüm,

Şuşi şəhərini yırtıcı gördüm,

Qəlbimin fırtınasına oxşar

Ölüm dəhşətlərini  orada daddım?

Qırx minlərlə  ölü pəncərə,

Fənərlər qaranlıq, içləri də boş.

Acı ehtiras  iyrənc əzablar

Dağlar qoynunda dəfn edilmişdir

Rus yazıçısı Osip Mandelştamb “Faytonçu” («Фаэтонщик») şeirində Şuşini 1920-ci ildə ermənilərin qırğınından illər sonra bax belə təsvir edib.

1920-ci ilin yazında  martın 23-26 -da Azərbaycan qoşunları Şuşinin çiçəklənmiş  erməni  məhəlləsi üzərinə hücuma keçərək şəhəri tamamilə darmadağın edərək ermənilərdən təmizlədi. Təxminən 8-10 min erməni bir neçə gün davam edən bir cinayətin qurbanı olur və təxminən bir  o qədər də ermənilər Şuşidən qaçmalı olur.

Əhalisinin əksəriyyətinin ermənilər olduğu şəhər Azərbaycanın yürütdüyü soyqırımı siyasəti  nəticəsiylə  “Azərbaycan şəhəri” nə çevrilmişdir.

O.Mandelstam, qətliamdan 10 il sonra həyat yoldaşı Nadejda Mandestam ilə birlikdə Şuşini ziyarət edir, burada illər sonra ölüm və qırğın  təsvirləri  hiss olunurdu. “Bu illərdə biz müsavatların qırğınlarının hər addımını sanki  yenidən görür  hiss edirdik”-deyərək N.Mandelstam  qeyd edib.

Mandelstam  evlilər 1930-cu ilin payızın səhər ertən Gəncədən  Şuşiyə çatır və   faciələr və qırğınları faktlaşdıran  mənzərələr  görür.”Şəhər ucu bucağı görünməyən qəbirstanlıqdan başlayırdı.Sakinlər tərəfindən tərk olunan  bir neçə yarıdağıdılmış evlərdən  ibarət  kəndləri görmək bizə nəsib oldu.Bəs  vaxtiylə  zəngin və  çiçəklən bu  şəhərdə  fəlakət və qırğınların təsviri  həddindən artıq  gözəçarpan idi.

Küçələrdə gəzirdik və eyni mənzərə hər yerdə vardı,evlərin damları, pəncərələri, qapısı qoparılmış iki sıralı evlər. Deyilənə görə  bütün su quyuları meyitlərlə  ağzınacan  dolu  idi.Əgər  hər  hansısa biri  sağ  qlamışdırsa   həmin ölüm  caynağından  xilas olmuşdur”-deyərək N. Mandelstam yazıb.

Daöın  bütün  onlar  hər hansısa birinə rast  gəlməyib Yalnız aşağıda  bazar meydanında  adamlara rast gəlir  lakin onların arasında  bircə erməni yox idi, yalnız müsəlmanlar idi.

Osip Mandelstamda  elə təssürat yaranmışdır ki, sanki bazarda  müsəlmanlar o  qatillər idilər  kimlər ki, 10 il  öncə şəhəri  darmadağın  etmişdir,onların  sifətlərində  dəhşətli sarsıntılar,  iyrənc  baxışları  unutmaq mümkünsüzdür.  

Ər və arvadın ac olmasına baxmayaraq onların əllərindən   peçenilər  almaq belə istəmirdilər.”bir parça çörək yemək mümkünsüzdür… həmin quyulardan su da içməzsən…”.

Şəhərdə  mehmanxanalar yox idi nə də ziyarətçilər üçün “ümumi” deyilən otaqlar da yox  vardı.Burada kişilər və qadınlar birlikdə yatırdılar. Gəncəyə doğru gedən avtobus səhər ertən  yola düşürdü. Adamlar bazarda onlara öz  yanlarında gecələməyi təklif  edirdi, ancaq şəhərin ölüm nəfəsi və qırğınından qorxurlar və nəyin bahasına olursa-olsun Stepanakertə qayıtmaq qərarına gəlirlər”. “…Mandelstam,o fikirdən azad ola bilmirdi ondan əvvəl cinayətkarlar və qatillərin olduğu düşüncəsindən həmçinin xilas ola bilmirdi”.

Onlara yeganə karvan və “ölüm yağdıran” şəhərdən qaşmağa üz tutur  və aylar sonra  qələmini ələ alaraq  Şuşidə erməni qırğınlarından  aydın olan izləri və  viranəliklər barədə   faktları kağıza köçürür.

Bu cinayətin izlərini Sovet Azərbaycanının rəhbərliyi dönəmində  1960-cı illərdə,   ləğv etməyə başlayır. Erməni məhəlləsinin   dağıdılan  evlərini kilsələrini  təməlindən  tamamilə  sökür.Bu gün isə  cəhd edilir ki, tarixi təhrif edərək  israr edirlər ki, “Şuşi Azərbaycan şəhəridir”. Halbuki tarixi   reallılar təkzibedilməzdir və  məhz tarixi  ədalət onu əsl sahiblərinə qaytarmaqdır.

Daha çox göstər
Back to top button