BaşlıcaSiyasət

Şuşi ermənilərinin qırğını…Erməni Soyqırımının davamı…

1920 -ci il  23-26 martın 23-26-da  Azərbaycanın silahlı birləşmələri Şuşinin tatar quldur dəstələri ilə birlikdə yerli erməni əhalisini qırğınlarını təşkil etdilər. Qurbanların dəqiq sayı  bu günəcən məlum deyil. Müxtəlif mənbələrdə 8-10 min nəfərin  qətlə yetirildiyi bildirilir.

Qətliamdan təxminən iki ay sonra, 1920-ci il 15 mayın 15-də  Şuşinin Mühafizəkarlar Kahinlərinin üzvü Karapet Vardapetyants və vəkil Mirza Ter-Sarkisyana qırğınlar zamanı 4000-dən çox erməninin öldürüldüyü, 6 000 nəfərin qaçmaqla  xilas olması və 3000-i əsir götürüldüyü  və onların  əksər hissəsinin  qadınlar, uşaqlar və qocalar da daxil olmaqla bir çoxu daha sonra öldürüldüyü barədə məlumatlar  olub..

 Bütün bunlar,  Osmanlı İmperiyası tərəfindən həyata keçirilən  Erməni Soyqırımının davam edilməsi   idi ki, ona da  həmçinin Azərbaycanın yeni yaradılan respublikası cəlb olunmuşdur, bir sıra arxiv sənədləri ilə  isbat olunur.

Bu tipli  sənədlərin bir  hissəsi  xüsusən ER Milli Arxiv fondunda  qorunub saxlanılır.Hələ 1920-ci il qırğınından təxminən bir ay əvvəl, fevralın 25-də Gürcüstanda erməni diplomatik nümayəndəliyinə göndərilən hesabatda  qeyd edilir:

“1. Poadebar (Fransanında Ermənistan Hərbi missiyasının rəhbəri) Sizə bildirməyi  xahiş edir:

1. Şuşidə Nuri (keçmiş Osmanlı hərbi naziri, Ənvər Paşanın qardaşı, Erməni Soyqırımının təşkilatçılarından biri.red.) deyil, Xəlildir (Ənvərin əmisi, həmçinin Erməni Soyqırımının icra edənləri).

2. Döyüşlərdə qoşunlar deyil, quldur dəstələri  iştirak edəcəklər.

3.Qətiyyətlə  əmr verilib ki, məsuliyyəti  ermənilərin özlərinə həvalə edərək ilk addımın atılmasını gözləmək qəti şəkildə tövsiyə olunur.

4. Tatarlar xarici nümayəndəlikləri özlərinə cəlb etmək üçün çox ehtiyatla və çevik hərəkət edirlər”.

Gördüyümüz kimi, Şuşidəki qırğınlar ərəfəsində, Soyqırımı zamanı yüz minlərlə erməninin öldürülməsində şəxsən iştirak edən və rəhbərlik edən təşkilatçılardan  Ənvərin əmisi  Xəlil Paşa, erməni soyqırımının əsas təşkilatçılarından biri  olub, Şuşidə idi.

Yerevanda Qarabağın Vətənpərvərlər Birliyi Ermənistanın Baş nazirinə  martın 5-də göndərdiyi  məktubunda qeyd edir ki, Azərbaycan rəhbərliyi qubernator Sultanova (ingilislər tərəfindən 1919-cu ilin yanvarında Qarabağın general-qubernatoru təyin olunmuşdur) və türk generalı Xəlil Paşanın  Zəngəzur üzərinə yeni hücum etmək  Qarabağı isə tərkisilah etmək üçün əmr  etdi.

“Sonuncular (Sultanov və Xəlil Paşa)  həmin məqsədlə tatarlardan və kürdlərdən  təşkil olunmuş  əzəmətli qudur  dəstələrini  təşkil etmişlər, ermənilərin   əzəmətli qırğınına hazırlaşılır ki, onunda başlanığıcı.Xankəndindən (Vararak, daha sonra Stepanakert, red.) və Ağdamddır”-deyərək  bəyanatda  qeyd olunur.

 Eyyni bəyanata görə, Azərbaycan qoşunları da Xosrov Bəy Sultanovdan Qarabağın mərkəzində , Varanda və Crabertdə hərbi qarnizonların yerləşdirilməsini tələb etdi, buda, 1919-cu il avqustun 22-də Qarabağla Azərbaycan arasında müvəqqəti razılaşmanın kobud şəkildə pozulması idi. Buna baxmayaraq, Azərbaycan bir türk generalının köməyi ilə Qarabağa qoşun yeritməyə və Zəngəzura hücum etməyə hazırlaşmağa davam etdi.

Qarabağ ermənilərinin fevralın 28-dən martın 4-dək Şoş kəndində 96 deputatın iştirakı ilə 8-ci qurultayı keçirilir. Qurultayın qətnaməsində deyilir ki, Azərbaycan Qarabağ ermənilərinin 7-ci qurultayının qətnaməsi ilə qəbul edilmiş 1919-cu il avqustun 22-də    müvəqqəti sazişi, pozmaqda davam edir.

 Qəbul edilmiş qətnamədə deyilir ki, fevralın  1920-ci il fevralın 22-də Xankəndində, Əsgəranda və Şuşi-Yevlax yolunda Azərbaycan hökumət  qoşunları bir neçə yüz ermənini qıraraq evlərini və əmlaklarını talanediblər.

5-ci bənddə  elan olunur ki, oxşar prosessləri davam  edərsə belə, Dağlıq Qarabağ ermənilərinin həyatlarını və şərəf və ləyaqətlərini  qorumaları naminə məcburən  mühümaddımlara əl atmalı olacaqlar.

Beləliklə, gördüyümüz kimi, yeni qurulmuş Azərbaycan Respublikası ermənilərə qarşı öz siyasətçiliyini  Osman Türkiyəsinin elə   xadimləriylə sıx əməkdaşlıqla qururdu, kimlər ki, Erməni Soyqırımını bir başa  təşkil edərək davam edirdi.

Şuşi bu baxımdan ilk  hadisə  deyildi.  Hələ 1918-ci il  sentyabrın 15-də   haçan ki, Nuri Paşanın qoşunları  Bakını fəth etdilər, növbəti iki ayda 20 min erməni  öldürüldü, o cümlədən qadınlar,qocalar və uşaqlar.

Qeyd olunan siyasətçilik həmçinin Naxicevan, Ganzaka,Nuxaya Areşə və Artsaxın  digər yaşayış yerlərinə  tədbiq edilmişdir.

Daha çox göstər
Back to top button