BaşlıcaTəhlil

“Bişkek Protokolu” və həll edilməmiş münaqişə: tərəflər nə etməlidir

Moskva Dövlət Beynəlxalq Münasibətlər İnstitutunun  Avroatlantik Təhlükəsizlik Mərkəzinin aparıcı elmi işçisi Sergey Markedonov “Sputnik Armenia” üçün

DQR-da atəşkəs razlaşmasının qüvvəyə minməsindən 26 il ötüb.  Əslində, bu günə qədər  SSRi ərazisində  bu “dondurulmuş”, lakin hələ söndürülməmiş isti nöqtədə atəşkəs  şərtlərini müəyyən edən yeganə sənəd olaraq qalır. Və Qarabağda davamlı sülh barədə danışa bilmirik. Bu gün razılaşmanın əhəmiyyətini necə qiymətləndirmək olar? Münaqişə tərəfləri və münaqişə vasitəçiləri bütün bu müddət ərzində güzəştli bir həll edə bilməsələr, bu effektiv sayıla bilərmi?

Qarışıqlıqdan necə çəkinmək olar?

Əvvəlcədən Qarabağ münaqişəsinin barışıq şərtlərini müzakirə edərək,  hansı sənəddən danışdığımızını aydınlaşmaq lazımdır. Bu süjet ilk baxışdan göründüyü qədər sadə deyil. Qarabağda atəşkəs razılaşmasının tərifi illərdir “Bişkek Protokolu” olaraq yayılır. Qeyd etməliyəm ki, universitetdə uzun müddət müəllim işləyərək hər il açıq-aşkar əsl səhvin aradan qaldırması üçün tələbələrimə töhmət verirəm, odur ki,  12 May müqaviləsini “Bişkek Protokolu” adlandırmamalıdır. Ancaq gənc və təcrübəsiz “tədqiqatçılar” səhv olduqda bir şey, nüfuzlu politoloqlar bunu edərkən tamamilə başqa bir şeydir. Eyni səhv hər il akademik nəşrlərdə və ekspert hesabatlarında təkrarlanır.

Məsələ burasındadır ki, söz tamamilə fərqli sənədlər barədədir.”Bişkek Protokolu” atəşkəsə çağıran bəyanat idi ki, diplomatik layihə deyil,  parlamentlərin (MDB Parlamentlərarası Assambleyası və Qırğızıstan Ali Qanunvericilik orqanı) təşəbbüsü idi.

1994-cü il mayın 5-də  imzalanmışdır və üç gün sonra mətnə ​​bəzi dəyişikliklər edildi. Protokol qanuni məcburi sənəd olmayıb. Üslubunda, bu arzuların elanıdır, başqa bir şey deyil. Əvvəlcədən, çünki parlament üzvlərinin münaqişə tərəflərinin hərbi qüvvələrinə nəzarət etmək, əmr vermək və onun sarsılmaz icrasını izləmək üçün nə resursları, nə də imkanları var.

Əlbətdə ki, hər hansı bir bəyannamənin əhəmiyyətini az qiymətləndirməməliyik, çünki açıq şəkildə elan olunan müsbət motivlər olmasa, silahlı qarşıdurmanı dayandırmaq üçün real addımlar olmayacaqdır. Ancaq “Bişkek Protokolu” barışığı təyin etmədi, yalnız bu yolda əhəmiyyətli bir addım oldu.

Müddətsiz atəşkəs müqaviləsi tamamilə fərqli sənəddir. Bu, hərbi əməliyyatların tam dayandırılması üçün konkret müddətlər təyin edirdi, eləcə də  münaqişə tərəflərinin nümayəndələrinin əmrlərinin mətnlərinin mübadiləsi, hərbi əməliyyatların dayandırılması və qoşunların bölüşdürülməsi barədə razılıq kimi formatlar nəzərdə tuturdu. Razılaşmanın əvvəlində, “Bişkek Protokolu” nda deyilən atəşkəs çağırışına cavab olaraq təqdim edildi. Başqa sözlə, bu, silahlı qarşıdurmaya son qoymağa yönəlmiş siyasi bəyannamənin istəklərini real, praktik addımlara çevirdi.

Müqavilənin mətni üç mərhələdə (9 may 1994-cü ildə Bakıda, 10 mayda Yerevanda və 11 mayda Stepanakertdə) imzalanmış, sonra qüvvəyə minmişdir. Beləliklə, bu sənədi “Bişkek Protokol”u ilə qarışdırmaq ciddi bir tədqiqatçı üçün yolverilməzdir.

Niyə biz tezliklə təkrarlanan bu qarışıqlığı hər yerdə görürük? Güman edirəm ki, 12 may 1994-cü il tarixli sazişin hazırlanmasına diqqəti cəlb etmək, Rusiyanın “geosiyasi revizionizmi” ifşa edənlər üçün çox faydalı olmayan bir şey göstərəcəkdir, odur ki,  Moskva münaqişə tərəfləri arasındakı münaqişənin həllində vasitəçi kimi həlledici rol oynayıb.

Amerika və Avropa diplomatları və ekspertləri çoxtərəfli sülhməramlı tədbirlərin effektivliyi barədə danışmağa daha meyllidirlər. Rusiyanın “inhisarını” onlar təhlükəli bir problem kimi görürlər.

Yeri gəlmişkən, belə vəziyyətin yaadılması üçün  Rusiya tərəfi də  cavab dehdir, çünki Qarabağ sülh prosesinin formalaşmasında təşəbbüsü öz əlinə almadı. Əslində, keçmişdə Rusiya prezidentinin xüsusi nümayəndəsi və  ATƏT-in Minsk Qrupunun Rusiya həmsədri Vladimir Kazimirovdan başqa heç kim bu məsələ ilə bağlı ətraflı açıqlama verməmişdir. Vurğulamaq istərdim ki, söhbət sonrakı ildönümü ilə bağlı elanlar və şərhlərdən yox,  davamlı  strategiya ilə bağlıdır.

Eyni zamanda, Moskva DQR münaqişəsi üzrə atəşkəsin möhkəmləndirilməsi haqqında sazişi (1995), 2008-ci ilin Mayendorf Bəyannaməsini (Ermənistan və Azərbaycan prezidentlərinin birgə imzaladığı atəşkəsdən bəri ilk sənəd) və 2016-cı ilin aprelində 1994-cü ilin mayından bəri  təmas xəttində ən güclü hərbi eskalasiyaya- “dördgünlük müharibə”yə  son verən vasitəçilik missiyasında öz böyük rolunu qeyd edə bilərdi.

Ancaq Rusiyanın sülh prosesinə verdiyi töhfənin nə qədər açıq olmasına baxmayaraq, heç kim bu barədə danışmaq istəmir. Ən yaxşı halda “çoxşaxəli səylər”i vurğulayırlar. Bu o halda ki, bu gün DQR Rusiya diplomatlarının Amerikalı və Fransalı həmkarları ilə sıx əməkdaşlıq etdiyi Avrasiya nöqtəsi olmağa davam edir və səyləri həm ABŞ-da, həm də Fransada müsbət qiymətləndirilir (iki ölkə Rusiya ilə birlikdə ATƏT MQ həmsədrləridir).

1994-cü il müqaviləsi. Davam edən aktuallıq

Bəs niyə 12 may 1994-cü il sazişinə təkrar-təkrar müraciət edirik? Dağlıq Qarabağın statusu, keçmiş DQR muxtar bölgəsinə yaxın  bölgələrin azad edilməsi, demilitarizasiya və qaçqınların geri qaytarılması ilə bağlı hələ əsaslı danışıqlar aparılmasa, bunun əhəmiyyətini çox qiymətləndirmirikmi? Sülh yolu ilə tənzimləmə əslində münaqişələrin idarə olunması, insidentlərin sayının azaldılması, hərbi əsirlərin mübadiləsi üçün mexanizmlərin tətbiqi və nəhayət atəşkəs rejiminin effektiv monitorinqinin tətbiqi ilə əvəz edilmişdir.

Düşünürəm ki, Yerevandan olan jurnalist Davit Petrosyan 1994-cü ilin mayından əvvəl dəfələrlə hərbi əməliyyatların dayandırılması ilə bağlı qısamüddətli razılaşmaların olduğu üçün münaqişənin hərbi mərhələsinin daha əvvəl başa çata biləcəyi barədə danışanda haqlıdır. Ancaq hər dəfə uğursuz oldular. 1994-cü ilin may ayında ciddi müddətlərlə məhdudlaşmayan müddətsiz atəşkəs təklif edildi. Və bu müqavilələrin qüvvəyə minməsi münaqişəni dayandırdı. Xatırladım ki, hərbi əməliyyatlar zamanı Türkiyə Ermənistanla quru sərhədi bağladı.

Qonşu İran da vəziyyətdən narahat idi. Beləliklə, aktiv hərbi əməliyyatların dayandırılması çox vacib idi. Bu gün bu sadə fikri unutmamalıyıq.

Atəşkəsdən 26 il sonra, danışıqlar masasında münaqişənin həlli üçün bütün mümkün fikirlər səsləndi. Bu “paket proqramı” (bütün mübahisəli məsələlərin sinxron həlli), “mərhələli yanaşma” və “ümumi dövlət” layihəsidir. Ancaq həm əvvəl, həm də bu gün münaqişə tərəfləri bütün mövcud məsələlərdə (DQR-in sonrakı vəziyyəti, keçmiş DQR muxtar bölgəsi ərazilərinin azad edilməsi, qaçqınların geri qaytarılması) güzəşt etməyə hazır deyillər. Münaqişənin yaxın gələcəkdə həlli üçün yeni irəliləyiş ideyaları gözləmir.

2019-cu ilin noyabr ayında, 12 il oldu ki, sülh nizamlanmasının əsas müddəalarını əhatə edən “Madrid prinsipləri”  yaradıldı. Ötən ilin iyul ayında “əsas prinsiplər” nin yenilənmiş variantının nəşrinin 10 illiyi qeyd olundu. Onun sözlərinə görə, ATƏT-in Minsk Qrupunun həmsədr ölkələri münaqişə tərəflərinə “razılığa gəlməyi” tövsiyə etdilər. Ancaq bütün proses boyu tərəflər Bakı və Yerevan diplomatlarının təklif etdiyi meyarların həyata keçirilməsi üçün heç bir addım atmadılar.

“Danışıqlar masası” ndakı olanlar uzun müddət sirr deyildi. Münaqişə həm milli öz müqəddəratını təyin etmək, həm də ərazi bütövlüyü  elementləri əhatə edir.

Düşünürəm ki, özümüzü etiraf etməliyik ki, postsovet münaqişələri Sovet İttifaqının dağılmasından daha uzun sürəcək. Bu cür münaqişələr çox millətli birliklərin sədaqətini əvəz edən millətçi diskussiyanın nəticəsidir. Buna görə vasitəçilərin münaqişənin həlli istəyi kifayət etmir. Müstəqil dövlətinin formalaşması mərhələsində hətta kompromis ideyasını son dərəcədə kəskin qəbul edən milli elitanın səylərinə ehtiyacımız var.

Qarabağ məsələsinin yeni məzmunu formalaşmaqdadır. Paşinyan bunun nə olduğunu izah etdi

Bu çərçivədə 26 il əvvəl qüvvəyə minən razılaşmanın əhəmiyyətini qiymətləndirməmək olmaz. Bu iki prinsipin kompromis birləşməsi istisna edilmir. Ancaq ən başlıcası bu və ya digər bir həll yolu hərbi yolla tətbiq etməkdən imtina etməkdir. Uzun illərlə davam etsə də, yalnız danışıqlara etibar etmək lazımdır.

Ancaq Qarabağdakı danışıqlar prosesi atəşkəs rejiminin pozulması ilə müşayiət olunur. Bunlar daimi xarakter daşıyır. Və hətta koronavirus epidemiyasının yayılması da təmas xəttində, Ermənistan-Azərbaycan sərhəddində silahlı partlayılar dayandırmadı. 2016-cı ilin aprel hadisələri atəşkəs rejiminin nə qədər qeyri-sabit ola biləcəyini, müharibə və həll olunmayan münaqişənin nə qədər yaxın olduğunu göstərdi. Buna görə 26 il əvvəl imzalanan saziş həm əvvəl, həm də indi unikal bir istiqamət olaraq qalır və , hər kəsin getməli olduğu yolu göstərən bir addımdır.

Daha çox göstər
Back to top button