BaşlıcaTəhlil

Bakı, İran və Rusiyanın onun qoşuları olduğunu unudur: Salar Seyfoddin

Tavuş eskalasiyasından sonrakı regional mümkün dəyişikliklər, xüsusilə  Türkiyə-Azərbaycan tandeminin gözləntiəri barədə “Aravot” İran İslam Respublikasının “Qafqaz araşdırmalar mərkəzi”nin eksperti Salar Seyfoddin ilə söhbət edib.

Salar Seyfoddin,iİyul eskalasiyası fonunda Türkiyə-Azərbaycan hərbi təlimləri və Türkiyənin Azərbaycana dəstək bəyanatlarını təhlil edərək qeyd etdi.

“Əvvəlcə qeyd edək ki, iyul ayının ortalarında ER və Azərbaycan Respublikasının silahlı qüvvələri Ermənistanın sərhəd bölgələrindən olan Tavuşda bir neçə günlük hərbi əməliyyatlara cəlb olundular. Adətən, bu cür hərəkətlər Artsaxda olur, amma bu dəfə onlar münaqişənin əsas zonasından olduqca uzaq idi. İki ölkə arasında əvvəlki illərdə də qarşıdurmalar və gərginlik olub və Tavuş, Naxicevanın Ermənistanla sərhəddə olan Sədərək hissəsi və Dağlıq Qarabağ sərhədləri daxil olmaqla coğrafiyası kifayət qədər dağınıq olub. Ancaq bu yeni toqquşmalar təbiətinə görə sadə atəşkəs pozuntularından fərqlənir. Rusiyanın əvvəlcə münaqişə ilə bağlı kifayət qədər balanslı bir mövqe tutmasına baxmayaraq, Türkiyə prezidenti Rəcəb Tayyib Ərdoğan Rusiyadanın münaqişədəki rolundan danışdı, daha sonra Nuri Paşanın komandanlığı altında Osmanlı ordusu tərəfindən Cənubi Qafqazın işğalına toxunaraq elan edib: “Osmanlı babaalarımızın keçmişdəki hərəkətləri bizim üçün bir davranış nümunəsidir.” Xatırladığımız kimi, iyulun 23-də Rusiya qüvvələri Ermənistan ordusu ilə birlikdə ortaq hərbi təlimlər təşkil etdi və müvəffəqiyyətlə keçirdi, bunun ardından dərhal rəsmi Bakının Türkiyə ordusu ilə ortaq hərbi təlimlər barədə elan olundu, amma bunun planlı olduğunu qeyd olunur.

Rusiyanın öz növbəsində, yeni Bakı-Ankara təbii qaz ixrac proqramı ilə əlaqədar bəzi narahatlıqları var, çünki bu da öz qaz ixracatının azalmasına səbəb ola bilər. Rusiyadan Türkiyəyə təbii qaz idxalı dörddə biri azalıb. İranla da eyni vəziyyətdir. Türkiyə bu ilin əvvəlində İrandan təbii qaz idxalını sıfıra endirməyi bacardı. Daha sonra, daha da irəli gedən Türkiyə, yaxın gələcəkdə Naxicevanın qaz ehtiyacını İranın əvəzinə Türkiyədən təmin edəcəyini bildirdi. İndiyə qədər Bakı, heç olmasa, guya regional və dünya gücləri arasında tarazlığı qorumağa çalışırdı. Ancaq bütün ehtimallarda bu tarazlığın pozulmasının vaxtı gəlib.

Türkiyənin bölgədə neo-Osmanlı modelini əsas götürərək geosiyasi proqramlar həyata keçirdiyinə diqqət yetirdikdə, İran, Rusiya və Ermənistanın maraqları və milli təhlükəsizlik baxımından bu məsələnin əhəmiyyəti daha da artır. Bunun klassik nümunəsi Osmanlı Nuri Paşanın bölgəni işğalı ilə müqayisə etmək və hərəkətləri ilə qürur duymaq idi. Türkiyənin bu hərəkətləri əslində bölgəni müharibəyə yönəldir.

Bölgədə gələcək hərbi eskalasiya ehtimalına və hal-hazırda buna təsir göstərən amillərə toxunan Seyfoddin, Cənubi Qafqazda bölgənin göstəricisi sayılan hərbi hadisələrin təhlili və öyrənilməsi üçün iki amilin vacib olduğunu vurğuladı. Bu amillərin hər ikisi aktiv olduqda, gərginlik zirvəsinə çata bilər.

“Birincisi, böhranın digər bölgələrə yayılma potensialı, ikincisi xarici qüvvələrin birbaşa “müdaxiləsi” məsələsidir. İndi bölgəyə türk qoşunlarının daxil olması, ərazi mübahisələrinin münaqişənin müxtəlif nöqtələrinə yayılması ilə, böhran üçün daha böyük əsaslar ortaya çıxıb, bu idarə edilməsə beynəlxalq ola bilər və İranın sərhədləri də təhlükə altına alınacaqdır. Faktiki müharibə vəziyyətində olan iki ölkədə hərbi təlimlər keçirmək çox təhlükəli bir addımdır, çünki onları bir neçə həftə əvvəl hərbi toqquşmalara cəlb olunan sərhədlərdə saxlamaq, əlbəttə ki, hər an həqiqi müharibəyə çevrilmək üçün böyük bir riskə malikdir. Naxicevanın şimal sərhədi Yerevandan cəmi 40 km məsafədədir və Sədərək kimi bəzi yaşayış məntəqələri Ermənistanı Artsax Respublikasına bağlayan əsas yol olan Karvaçar dəhlizinə yaxındır. Buna görə Türkiyənin bu ərazilərdə olması təhlükə yaradır”- deyə Salar Seyfoddin vurğulayıb.

Rəsmi səviyyədə hər zaman danışıqlar prosesində bitərəf mövqe tutan Ermənistanın dostu İran üçün yuxarıda göstərilənlərin əhəmiyyətinə gəlincə, Seyfoddin hesab edir ki, İran baxımından sərhədlərinə bitişik bölgələrdə toqquşmaların dayandırılması böyük əhəmiyyət kəsb edir.

“Bununla əlaqədar qeyd etmək lazımdır ki, xarici qüvvə kimi Türkiyənin müdaxiləsi sərhədlərin xarici müdafiəsinə mənfi təsir göstərə bilər. Müqayisə üçün, son illərdə Türkiyənin Suriyada, Liviyada və İraqda olması və Suriyanın şimal ərazilərinin Türkiyə tərəfindən işğalı vəziyyəti daha həssas etdi və bu bölgələrdə sülhün bərqərar olmasına heç bir töhfə vermədi. Türk hökumətinin dünyagörüşünün milli dövlətdən imperiala keçdiyinə və beynəlxalq müqavilələrin və sərhədlərin və ya onların Türkiyə üçün əhəmiyyətinin itirməsinə diqqət yetirsək, problem daha da çətinləşir. Xüsusilə, 1926-cı il Ankara müqaviləsinə zidd olaraq Mosul və Kərkükə edilən ərazi iddiaları gələcək böhranlar üçün potensialın yalnız bir nümunəsidir. Saadabad razılaşması Türkiyənin bölgədəki dörd ölkə ilə digər vacib müqavilələrindən biridir, bu da ən azından İranla əlaqəli 7-ci maddəyə əsasən davamlı olaraq pozulur.

Naxicevana gəlincə, Osmanlı dövründən bəri Türkiyənin geosiyasi istəkləri böyük əhəmiyyət daşıyır. Digər tərəfdən, Türkiyə və Azərbaycanın Rusiya və İrandan enerji asılılığından qurtulmaq üçün çox səy göstərdiyi açıq-aşkar görünür. Bütün bunlar ucadan elan olunmasa da, Tavuşyan döyüşləri və ondan əvvəl və sonrakı günlərdə baş verən hadisələr bunu sübut edir. Bütün bunları nəzərə alıb Türkiyənin addımlarını təhlil edərək deyə bilərik ki, çox güman ki, bu ölkə İranda narazılığa səbəb ola biləcək proseslərə qarışmaq qərarına gəldi, buna görə də bu vəziyyətdə ən yaxşı addım enerji asılılığını azaltmaqdır. Azərbaycanla Türkiyə arasındakı siyasi, hərbi və təhlükəsizlik prosesləri İranın maraqlarına o qədər ziddir ki, istənilən dərəcədə enerji asılılığı müstəsna hala gəlib. Bakı hərəkətlərini planlaşdırarkən bəzən unudur ki, İran və Rusiya öz yaxın qonşularıdır.

Bu ölkənin Türkiyə ilə 15 kilometrlik bir sərhədi var, Naxçıvan sektorunda, o zaman İran və Rusiya ilə təxminən 20 qat çoxdur. Azərbaycan Respublikası ərazi problemlərini güc balansını dəyişdirərək bölgəni Türkiyənin təsir zonasına çevirmək niyyətindədirsə, yeni bir qeyri-sabitlik və problem dövrü başlaya biləcəyini nəzərə almalıdır. Bu, həmçinin Dağlıq Qarabağ Respublikasından Naxicevan və Tavuşa qədər münaqişənin aktiv coğrafi bölgəsini genişləndirəcəkdir. Növbəti seçim Türkiyənin şifahi dəstəyi və açıqlamalarıdır. Bakı xarici və ritorik səviyyə baxımından dəfələrlə Türkiyənin dəstəyini alıb. Bu baxımdan qeyd olunan təlimlər ciddi addımlar atmaqdan daha çox iqtisadi proqramlara və kapitala, xüsusən də Xəzər dənizindən karbohidrogen ehtiyatlarını cəlb etməyə yönəldilə bilər”- deyə ekspert yekunlaşdı.

Daha çox göstər
Back to top button