BaşlıcaSiyasət

CHW:  “Aerokosmik texnologiyalar erməni mədəniyyət  irsinin gizli şəkildə məhv edilməsini üzə çıxarmağa kömək edir”

CHW:  “Aerokosmik texnologiyalar erməni mədəniyyət  irsinin gizli şəkildə məhv edilməsini üzə çıxarmağa kömək edir”

Qafqazda tədqiqatçılar erməni mədəni irsinin gizli şəkildə məhv edilməsini üzə çıxarmaq üçün aerokosmik texnologiyadan istifadə edirlər. Arxeologiyanın bu yeni üsulları avtoritarizmlə qlobal mübarizədə zəruridir.

Bu haqda Qafqaz İrsi nəzarəti təşəbbüsünün  (Caucasus Heritage Watch) araşdırmasında qeyd olunub.

“Milli dövlətin monoliti Azərbaycan Respublikasının Naxicevan Muxtar Respublikasının paytaxtı Naxicevanda ən hündür təpənin zirvəsində ucalır. Pilləkənlər düzülmüş həndəsi landşaftla yüksələrək dövlət bayrağı meydanına və muzeyə doğru aparır.

Rəmzlər Muzeydə dövlətin tarixi bayraqları, dramları və xəritələri nümayiş etdirilir, meydanda nəhəng Azərbaycan bayrağı dalğalanır.

Lakin digər milli yaddaşın qorunduğu yerlərdə olduğu kimi, bu kompleksdə də haqsızlığa qarşı qulaqbatırıcı sükut hökm sürür.

Dövlət bayrağı meydanı və muzey bir vaxtlar 18-20-ci əsrlərdə ermənilərin öz ölülərini dəfn etdikləri qəbiristanlıq olan ərazini tutur. Qəbiristanlıq sadəcə olaraq yer üzündən silindi və əsrlər boyu Naxicevanı öz yurdu adlandıran erməni icmalarının demək olar ki, bütün izlərini məhv edən dövlətin gizli mədəniyyət  məhvinə dair genişmiqyaslı dövlət proqramının qurbanlarından birinə çevrildi.

Ermənistan, İran və Türkiyə arasında sıxışdırılmış Naxicevan təcrid olunmuş və dağlıq bir eksklavdır və az sayda əcnəbi ziyarət edə bilər, orada ədalətsizliyə şahidlik etmək yeni yanaşma tələb edən yerdir.

 Caucasus Heritage Watch (CHW) tədqiqat təşəbbüsü mədəniyyət məhvetmənin gizli proqramlarının fəaliyyətinə şahidlik etmək üçün peyk görüntülərindən və digər məhkəmə-tibbi metodlardan istifadə edir.

Biz bu yaxınlarda 1997-2011-ci illərdə Naxicevanda 108 erməni monastırının, kilsəsinin və qəbiristanlığının tamamilə dağıdılmasından ətraflı bəhs edən 430 səhifəlik hesabat dərc etmişdik. Bu o deməkdir ki, aşkarlanması və qiymətləndirilməsi mümkün olmayan erməni irsi obyektlərinin 98 faizi məhv edilibdir.

Orta əsrlərə və müasir dövrə aid sənədləşdirilmiş abidələr sadəcə olaraq məhv edilməyib. Onlar qəsdən landşaftdan və rəsmi tarixdən tamamilə siliniblər.

Əgər irsin məhv edilməsinin bu cür üsulları milli mif yaratmağın yeni taktikası kimi geniş yayılarsa, bəşəriyyətin keçmişinin saysız-hesabsız əvəzolunmaz abidələri bütün dünyada təhlükə altına düşə bilər.

Lakin yeni əldə olunan məlumatlar, vizuallaşdırma texnologiyaları və arxeoloqların bir hissəsinin özlərini münaqişənin burulğanına atmaq istəyi indi irsin məhv edilməsinə şahidlik etməyə imkan verir.

Necə müdaxilə etmək olar.

CHW-nin Naxicevanda irsin məhv edilməsi ilə bağlı araşdırması mədəniyyət  məhvin alternativ, daha dağıdıcı formasını sənədləşdirib. Konyunktur deyil, ümumidir. Dövlət siyasətinin bürokratik aparatı vasitəsilə həyata keçirilir.

Bu tip gizli məhvetmə məhkəmə ekspertizası tələb edir, bu yanaşma məhvi sənədləşdirə, yeni təhlükələri proqnozlaşdıra və çəkindirməyə töhfə verə bilər.

Məhkəmə ekspertizası mədəniyyət  obyektlərin sui-istifadəsini araşdırmaq üçün Yerin uzaqdan zondlanması və immersiv memarlıq modelləşdirmə kimi qabaqcıl texnologiyalardan istifadə edir.

O, məhkəmədə və ya ədalət və həqiqət axtaran vətəndaş cəmiyyəti institutları tərəfindən istifadə edilə bilən sübutlar təqdim edir.

CHW Naxicevandakı irsin dağıdılması ilə bağlı hesabatında 127 erməni monastırının, kilsəsinin və qəbiristanlığının geolokasiyasını təyin etmək üçün soyuq müharibədən qalma Amerika kəşfiyyatının fotoşəkillərindən və sovet topoqrafik xəritələrindən istifadə edib.

 Qorxmaz erməni tədqiqatçısı Arqam Ayvazyanın əvəzsiz elmi əsərindən və foto arxivindən də istifadə etdik. Arqam Ayvazyan böyük risk götürərək, sovet dövründə Naxicevanın erməni mədəniyyət  irsini sənədləşdirib.

Ayvazyanın mövcud fotoşəkilləri birləşdirərək istifadə etdiyi əsərləri 110 abidənin vəziyyətini qiymətləndirməyə imkan verdi. İkisi istisna olmaqla, hamısı dağıdılıb, onların tikinti materialları götürülüb, ərazi bütün abidələrin izlərindən təmizlənib.

13-cü əsrdə erməni rahibləri tərəfindən əsası qoyulmuş Surb Nşan monastırında peykdən çəkilmiş fotoşəkillər binanın 1982-ci ildə qismən qorunub saxlanıldığını göstərir.

Həmin vaxt Ayvazyan abidəni tədqiq edib, planı yenidən qura bilib. 2003-cü il fotoşəkili saytın silinmə prosesində olduğunu göstərir.

 Divarın bir hissəsi qorunub saxlanılıb və həmin yerdə zibil qalaqları var. 2009-cu ildə bu şəhadət artıq ləğv edilib, sanki monastır heç vaxt mövcud olmayıbmış.

Belə bir uydurma saxlamağın çətin olduğu yerlərdə, məsələn, orta əsrlərə aid Cuğa (azər. Culfa) erməni qəbiristanlığında müşahidəçilərin daxil olmasına mane olmaq üçün hərbi obyektlər tikilirdi.

Əksər hallarda vaxtilə erməni abidələrinin olduğu ərazi məşğul olunmamış qalır. Amma bir sıra hallarda sökülən erməni abidələrinin bünövrəsi üzərində dövlət bayrağı meydanı və muzey kimi yeni ictimai binalar tikilib.

1973-cü ildə  Amerika kəşfiyyat peykinin çəkdiyi fotoda vaxtilə təpənin üstünü örtən “Yeni erməni qəbiristanlığı” aydın görünür. Bundan əlavə, sovet kartoqrafları 1940-cı illərdən 1990-cı illərə qədər qəbiristanlığı topoqrafik xəritələrdə qeyd ediblər.

 Ayvazyan 1964-1987-ci illərdə apardığı çöl işləri zamanı 1000-ə yaxın məzar daşını qeydə alıb, onlardan 400-ə yaxınında erməni kitabələri olub.

 Lakin 2005-ci ildə peykdən çəkilmiş fotoşəkildə qəbiristanlığın hamarlanmış ərazisində yalnız bir yük maşını görünür. Orada yenicə buldozerlə ydağıdılmış  qəbiristanlıq indi travma, zorakılıq və nifrət qaysağını daşıyır.

1997-2000-ci illlər dövündə  17-ci əsrdə Berdakda Ermənilərin müqəddəs yeri olan Surb Hovhannes kilsəsi dağıdılıb, yerində 2019-cu ildə Allahşükür məscidi tikilib.

Bu cür bərpa epizodları təkcə irsin mənimsənilməsi deyil, həm də həmin irsə qarşı zorakılığın genişləndirilməsi deməkdir ki, hətta boş yerləri təqib edən xəyal kimi boşluğu da aradan qaldırmaqdır..

Erməni mədəniyyət  irsi abidəsini cərrahi yolla sökmək üçün tərk edilmiş və yarı dağılmış kəndlərə buldozerlərin getməsi halları da təəccüb doğurur.

Məsələn, ucqar Nerkin Ankuzik kəndi çoxdan boşalmışdı, buldozerlərin yeganə məqsədi erməni kilsəsini dağıtmaq olub.

KH-9 altıbucaqlı fotoşəkillərə və Ayvazyanın bazilika ilə bağlı sənədlərinə əsasən, 11-12-ci əsrlərdə tikilmiş kilsə 1970-ci illərdə zəif qorunub saxlanılmışdır. Ancaq 2001-2009-cu illərdə, bir anda, qalan divarlar dağıdıldı, bünövrə söküldü və strukturun tamamilə silinərək yox oldi.

Tarixi yenidən nəzərdən keçirmək üçün bu bürokratik planda hətta xarabalıqlar da diqqətdən kənarda qalmayıb.

İrs kriminalistikası ilə bağlı növbəti işimiz Dağlıq Qarabağda azərbaycanlı mülkləri Ermənistanın nəzarəti altında olan zamanların yanaşmasına həsr olunub.

Naxicevandan fərqli olaraq, biz indiyədək erməni nəzarətində olan 30 il ərzində sistemli, mərkəzləşdirilmiş mədəniyyət məhvetmə proqramının mövcudluğuna dair heç bir sübuta rast gəlməmişik.

Onlar həqiqətən də Ermənistan hakimiyyətinin məscidləri, türbələri, tarixi qəbiristanlıqları qorumaq iqtidarında olmadığını göstərir.

Bölgənin Azərbaycan irsi vandalizm, təhqir, materialların oğurlanması, bəzi hallarda isə tamamilə məhv edilməsi nəticəsində itkilərə məruz qalıb.

 Lakin bir çox bölgələrdə abidələr toxunulmaz olaraq qalmışdır. Lakin uğursuz idarəçiliklə düşmənin yaddaşını silməyə yönəlmiş amansız dövlət proqramı arasındakı ziddiyyət irs siyasətinə iki çox fərqli yanaşmanı ortaya qoyur.

2020 –ci ildə ikinci Qarabağ müharibəsindən sonra CHW Dağlıq Qarabağdakı erməni irsinin abidələrini izləyir. Atəşkəs yüzlərlə erməni monastırını, kilsəsini, məscidini və qəbiristanlığını Azərbaycan administrasiyasına təhvil verdi.

 CHW, bizim və bir çox digər elm adamlarının təhlükə altında hesab etdiyi yerlərin şəkillərini əldə etmək üçün peykləri işə salmağa başladı.

Biz yanılmamışıq. 2021-ci ilin aprel ayından biz altı dağıdılmış obyekti, yeddi zədələnmiş obyekti və ciddi təhlükə altında olan 17 obyekti sənədləşdirmişik.

İrqi ayrı-seçkiliyin aradan qaldırılması haqqında Konvensiyanın müddəalarına uyğun olaraq Ermənistanın Azərbaycana qarşı qaldırdığı iddiada 2021-ci il üçün hesabatlarımız Beynəlxalq Ədalət Məhkəməsinə (ICD) sübut kimi təqdim edilib.

Baxılan işdə, digər məsələlərlə yanaşı, Ermənistan Azərbaycandan nəzarətində olan erməni mədəniyyət  irsinin qorunmasını tələb etmək üçün məhkəmədən müvəqqəti tədbir tətbiq etməyi xahiş edib.

2021-ci ilin dekabrında məhkəmə Azərbaycanı “erməni mədəniyyət  irsinin vandalizm və təhqiramiz hərəkətlərinin qarşısını almaq və cəzalandırmaq üçün bütün lazımi tədbirləri görməyə” məcbur etdi.

Bu, irsin qorunması üçün mühüm qələbə idi.

Ancaq 2022-ci ilin  yayında yeni bir şey sənədləşdirdik. Apardığımız araşdırmalar nəticəsində Moxrenes/Susanlik kəndində Surb Sargis erməni kilsəsinin (XVIII və ya 19-cu əsrlər) tamamilə dağıdıldığı məlum oldu.

Surb Sargis kilsəsinin dağıdılması aşkar etdiyimiz Beynəlxalq Ədalət Məhkəməsinin qərarının ilk ciddi pozuntusudur. Bunun unikal bir hal, pozuntu nümunəsi və ya beynəlxalq ictimaiyyətin diqqətini cəlb edib-etmədiyini öyrənmək cəhdi olduğu hələlik aydın deyil.

İstənilən halda, qlobal irs institutlarının anlamaları vacibdir ki, irsin məhv edilməsi hədəfləri etnik nifrət səbəbindən seçildikdə, bu kontekstdə irsin qorunması irqi ədalət uğrunda mübarizədən ayrılmazdır.

Günahkarların məsuliyyətə cəlb edilməsi və gələcək dağıntıların qarşısının alınması yeni yanaşmalar və yeni əməkdaşlıq tələb edir.

Naxicevanda erməni irsinin dağıdılması mədəni silinmənin dağıdıcı yeni modelini gündəmə gətirir. Sırf siyasi ideologiyanı rəhbər tutaraq dövlətin siyasətinə irsin məhv edilməsini də daxil edir.

Amma bizim hesabatımız həm də dövlət tərəfindən dəstəklənən tarixi revizionizmin kövrəkliyini göstərir. Azərbaycan hökumətinin nümayəndələri iddia edirlər ki, Naxicevanda heç vaxt erməni olmayıb, ona görə də irs yoxdur və buna görə də heç bir mədəniyyət dağıntısı da baş verməyib.

Onilliklər ərzində peykdən çəkilmiş fotoşəkillər, eləcə də Ayvazyan kimi erməni alimlərinin tarixi-etnoqrafik sənədləri bu rəsmi uydurmanı asanlıqla ifşa edir.

İrsin mühafizəsi üzrə ənənəvi qlobal institutlar dövlət tərəfindən maliyyələşdirilən mədəniyyət  məhvinə qarşı mübarizə aparmaq üçün uyğun deyil.

YUNESKO BMT müqavilələrini qəbul etmiş ölkələrin maraqlarına xidmət edəcək bir alət kimi yaradılmışdır ki, o da  BMT müqavilələrini qəbul edən ölkələrin maraqlarına  xidmət edir..

Nəticə etibarı ilə, ərazi sərhədləri daxilində mədəniyyət irsi məhv etməyə çalışan dövlətləri nizam-intizam etmək üçün onun rıçaqları azdır.

Beynəlxalq məhkəməsinin  Ermənistan və Azərbaycan arasındakı münaqişəyə müdaxiləsi irsin qorunması üçün çoxdan gözlənilən yeni vasitə olsa da, bu, həm də beynəlxalq məhkəmə təcrübəsinin orqanıdır.

Daha çox göstər
Back to top button