BaşlıcaSiyasət

9  bənddən 6 yarımda pozuntu:  9 noyabr bəyanatından 2 il sonra

Ermənistan, Rusiya və Azərbaycan liderlərinin imzaladığı sənədlə qoşunların işğal etdiyi mövqelərdə müharibə dayandırıldı, erməni tərəfi Artsax Respublikasına bitişik olan yeddi rayonun hamısını Azərbaycana verdi. Ermənistan-Azərbaycan təmas xəttində Rusiya sülhməramlıları yerləşdirildi.

9 bənddən ibarət bəyanat bütün digər sənədlər və bəyanatlar üçün əsas oldu. Amma imzalanmasından iki il sonra həmin sənəd artıq Ermənistan, Artsax və Azərbaycan arasında problemlərin həlli üçün de fakto əsas deyil.

Çox tənqid edilən və 44 günlük müharibəni dayandırmağı bacaran sənəd imzalandıqdan 2 il keçməsinə baxmayaraq tam icra olunmayıb.

Ermənistan Xarici işlər nazirliyinin də qeydə aldığı xronologiya və faktlar vasitəsilə biz 9 bəndlik bəyanatın ən azı 6 pozuntusunu qeyd edə bilərik.

Azərbaycan hərbi birləşmələri bəyanatın 1-ci bəndini pozublar ki, tərəflər öz mövqelərində qalmalı idilər. Noyabrın 9-da bəyanatın imzalanmasından bir ay sonra Azərbaycan hərbi birləşmələri Artsaxın Hadrut rayonunun Hin Tağer və Xtsaberd kəndləri istiqamətində hücuma keçib, nəticədə həmin yaşayış məntəqələrini işğal edib, erməniləri öldürüb və əsir götürüblər.

2022-ci ilin martında onlar Farux kəndini və Qaraqlux təpəsini işğal edən Rusiya sülhməramlılarının cavabdeh olduğu ərazidə eyni əməliyyat üsulundan istifadə ediblər.

Ermənistandan fərqli olaraq, Azərbaycan noyabrın 9-da hərbi əsirlərin, girovların və digər saxlanılan şəxslərin dəyişdirilməsinin nəzərdə tutulduğu bəyanatın 8-ci bəndini yerinə yetirməyib.

Erməni hərbi əsirləri cinayət təqibinə məruz qalırlar ki, bu da beynəlxalq humanitar hüququn kobud şəkildə pozulmasıdır.

2021-ci ilin mayında və 2022-ci ilin sentyabrında Azərbaycan silahlı qüvvələri Ermənistan Respublikasının suveren ərazisinə soxulub və elə orada da qalmaqda davam edir. Bütün bu prosesslər 9 noyabr bəyanatının qəbulundan sonra baş verib.

Yəni  erməni tərəfinin  həmin bəndləri həyata keçirmək  yanaşmasına zərbaycan  Ermənistan ərazi bütövlüyünə qarşı  təxribat törətməklə  regionda sülhə mane olmaq siyasətinə əl atıb.

Son zamanlar Azərbaycan Artsaxın ərazi vahidini inkar edən bəyanatlar verir ki, bu da öz növbəsində bəyanatın 7-ci bəndini pozur, burada tərəflər, o cümlədən Azərbaycan “Dağlıq Qarabağ ərazisi” termini ilə razılaşır.

Azərbaycan “Zəngəzur dəhlizi” deyilən məsələni gündəmə gətirməklə blokadanın götürülməsi ilə bağlı noyabrın 9-da verdiyi açıqlamanın icrasına mane olur.

Bu mövzuda son bəyanatı dünən Azərbaycan prezidenti verib, 9 noyabr bəyanatını imzalayan Ermənistanın Baş naziri isə sənədin mətninə istinad edir:

“Noyabrın 9-dakı bəyanatda nə Zəngəzur, nə Sünik, nə də dəhliz adı çəkilmir. Söhbət regional kommunikasiyaların açılmasından gedir”.

İlk növbədə, “ərazidənkənar dəhliz”lə bağlı şayiələri üçtərəfli bəyanatın üçüncü tərəfi, Rusiya Federasiyasının yüksək rütbəli rəsmiləri: məhz Baş nazir müavini Aleksey Overçuk, Xarici işlər naziri Sergey Lavrov təkzib ediblər.

Sabit öhdəliklərlə yanaşı, 2020-ci ildə 9 noyabr tarixli açıqlamaya əsasən, 3 əsas fakt da qeydə alınıb.

“2020-ci il 9 noyabr tarixli üçtərəfli bəyannamə nə qədər tənqid edilsə də, orada Dağlıq Qarabağın mühüm təhlükəsizlik qurumları təsbit olunub.

Birincisi, Dağlıq Qarabağ bölməsinin qeydiyyatı baş tutub və Azərbaycan hələ də bunu təkzib etməyə çalışır. ki, Dağlıq Qarabağ  mövcud deyil.

Qeyd edək ki, oxşar bəyanatlar üçtərəfli bəyanatın kobud şəkildə pozulmasıdır.

İkincisi, üçtərəfli bəyanatın 3-cü bəndində açıq-aydın qeyd olunur ki, Dağlıq Qarabağda təmas xətti mövcuddur. Rusiya Federasiyasının sülhməramlı qüvvələrinin yerləşdiyi, üçüncüsü isə Dağlıq Qarabağın Ermənistanla əlaqəsini təmin edən Laçın dəhlizi”.

9 Noyabr 2020-ci il tarixli bəyanat fundamental hesab edilir və son 2 ildə qəbul edilmiş bütün digər sənədlərə və bəyanatlara istinad edilir.

Rusiyanın vasitəçiliyi ilə 9 noyabr sənədindən sonra daha 3 bəyanat qəbul edildi, sonuncusu bir neçə gün əvvəl Soçidə oldu. Brüssel, Praqa və Vaşinqtonda keçirilən görüşlərin nəticəsi olaraq qəbul edilən sənədlərdə 9 noyabr sənədinə də istinad edilir.

9 noyabr 2020-ci il tarixindən sonra təkcə bəyanatlar deyil, həm də vasitəçilər artıb. “Qloballaşma və Regional əməkdaşlıq” Analitik Mərkəzinin rəhbəri Stepan Qriqoryanın sözlərinə görə, vəziyyəti düzgün başa düşmək üçün ilk növbədə 2 ilin reallıqlarında baş verən dəyişikliyi anlamaq lazımdır.

“Bu gün bizim 3 formatımız var. Bir format belə idi ki, Putin-Paşinyan-Əliyev, yəni ən yüksək səviyyədə Rusiya-Ermənistan-Azərbaycandır.

Yeni çox vacib format meydana çıxdı: Şarl Mişel-Emmanuel Makron-Paşinyan-Əliyev, Avropa platformasıdır

 Üçüncü, daha vacibi isə Vaşinqtonda xarici işlər nazirləri səviyyəsində keçirilən görüşlər və ya ABŞ-ın vasitəçiliyidir. Əgər əvvəllər vasitəçilikdə Rusiya monopoliyasına malik idisə, indi o monopoliyasını itiribdir”.

Parlamentin Müdafiə və təhlükəsizlik məsələləri daimi komissiyasının sədr müavini Armen Xaçatryanın 9 noyabr 2020-ci ildən sonra formatların və vasitəçilərin sayının niyə genişlənməsi ilə bağlı aydın izahatı var.

“Bizim 9 noyabr tarixli sazişimiz var, onun bir sıra bəndləri və müddəaları məhz, Azərbaycanın özü tərəfindən pozulub. Və təbii ki, biz istəmirik ki, daha bir belə saziş olsun ki, o da kağız üzərində qalsın və onun da müddəaları pozulsun.

Ona görə də Ermənistanın diplomatik səyləri ona yönəlib, hətta “sülh müqaviləsi” imzalansa belə, o müqaviləni necə adlandırmağımızın fərqi yoxdur, o müqavilənin təminatları onun necə təmin olunacağından ibarət olmalıdır”.

Azərbaycanın maneələri də Rusiya sülhməramlıları və beynəlxalq müşahidəçilərlə bağlıdır. Regionda işləmək üçün onlar yalnız erməni tərəfinin razılığını alıblar, Azərbaycan sülhməramlıların və müşahidəçilərin mandatını imzalamaqdan imtina edir.

Daha çox göstər
Back to top button