Başlıcaİctimaiyyət

Müəlliflə müsahibə:  “Lia Babayanın kitabının Erməni Soyqırımının ABŞ tərəfindən tanınmasına mühüm töhfə verib”

1990-cı illərdə Bakıda ermənilərin qətliamının şahidi olmuş, qətliam nəticəsində evlərini tərk edən minlərlə ermənidən biri də Amerika Birləşmiş Ştatlarının sakini Lia Babayandır. O, “Liminal. Kitab müəllifin ailəsi, qırğınları, qaçqınlığı, çətin uşaqlığı və ABŞ-da yeni həyat qurmasından bəhs edən “Qaçqının xatirəsi” adlanır. Kitab nəşr edildikdən sonra ABŞ rəhbərliyinin böyük diqqətini çəkdi və ABŞ-ın Erməni Soyqırımını tanımasında böyük əhəmiyyət kəsb etdi.

Lia Babayan “Arsenpress”lə söhbətində onun əsərlərinin amerikalı oxuculara və müəllimlərə böyük təsir göstərdiyini, kitabın Amerika məktəblərinin tələbələri tərəfindən də öyrənilməsi və kurrikuluma daxil edilməsinin əyani sübut olduğunu qeyd edib.

Müəllif qeyd edib ki, kitab 2018-ci ildə işıq üzü görüb, bir il sonra Liya öz ifadəsini həm Senat, həm də Nümayəndələr Palatasının üzvlərinə təqdim etmək üçün ABŞ Konqresinə dəvət olunub. O, bu prosesin bir neçə il əvvəl ABŞ-ın Erməni Soyqırımını tanımasında mühüm rol oynadığını vurğulayıb.

Müəllifi olduğu və nəşr edilmiş kitabın yaranma tarixi ilə bağlı suala cavab verən Lia Babayan qeyd edib ki, əslində kitabın yazılması və sonra nəşr edilməsi qəsdən olmayıb.

“Nə kitab yazmaq, nə də kitab çap etdirmək fikrim yox idi. 11 yaşım olanda jurnal yazmağa başladım. Əvvəlcə burada 3 il Ermənistanda təhsil aldım, sonra Amerikaya köçdük. 1990-cı illərdə biz Eqvardidə yaşayırdıq, mən də yaşadığımız məktəbdə oxuyurdum. Zəlzələdən sonra insanlar yaşamaqda və yaşamağa yer tapmaqda çox çətinləşəndə ​​yerli məktəbin direktoru yaşamağa yerimiz olmadığını bildiyi üçün bizə məktəbin anbarında yaşamağı təklif etdi. Və burada mən oradakı məktəbdə erməni dilini oxuyub yazmağı öyrəndim”, – deyən Lia qeyd edib ki, ailəsi ABŞ-ın Aydaho ştatına köçəndə orada erməni dilini bilən ermənilər çox az idi.

Onun müşahidələrinə görə, ştatda məskunlaşan digər ermənilər də Bakı qaçqını və ya 1990-cı illərdə Dağlıq Qarabağdan qaçqın düşmüş 300-ə yaxın erməni olub.

“11 yaşımdan Amerika məktəbində oxumağa başladım, oxumağı və yazmağı öyrəndim. Gündəliyimə valideynlərimin dediklərini, Bakı qırğını zamanı gördüklərim və yadımda qalan hər şeyi yazmağa başladım.

Eyvanımızdan əzəmətli kütlələr görünürdü, biz də onun düz mərkəzində idik. Xalama nə oldu, onu necə öldürdülər? Ailəmiz haqqında, onların başına gətirilən hər əməl haqqında yazmağa başladım”- deyən o, o vaxt bu qeydləri və xatirələrin kitaba çevriləcəyini düşünmədiyini vurğulayıb.

Lianın dediyinə görə, uşaq olarkən o, sadəcə ailəsi ilə niyə ayrıldığını və həyatlarına nə baş verdiyini bilmək istəyirdi.

“Mənim gündəliklərim vasitəsilə sanki mən bir növ məna və ya bir növ təsəlli tapdım. 18 ildən sonra gördüm ki,oxşar  gündəliklərim çoxdur.

Nənəm mənə kitab yaz dedi.Yazın ki, övladlarınız Amerikaya necə peyda olduğunuzu bilsinlər.

Çünki Amerikada vəziyyət necədir? Bütün mühacirlərin kökləri fərqlidir, lakin birinci nəsildən sonra bu köklər və kimliklər getdikcə unudulur, yavaş-yavaş yeni köklər formalaşır. Çoxsaylı  amerikalı var, onlar öz köklərini, tarixlərini bilmirlər”- deyə Lia bütün bunların nəticəsində kitabı yaratmağa başladığını əlavə edib.

“Liminal: Qaçqının xatirələri” kitabının nəşri və onun ABŞ tərəfindən Erməni Soyqırımının tanınmasında rolu və əhəmiyyəti ilə bağlı “Liminal”ı nəzərə alan Lia Babayan ABŞ-da yaşayan Spyurkun buna cəhd etdiyini qeyd edib.

Nəticədə müxtəlif dövlətlər artıq Erməni Soyqırımını tanıdılar, lakin müxtəlif siyasi səbəblərdən Amerika hökuməti onu yüksək səviyyədə tanımağa tələsmirdi.

“Lakin elə bir məqam oldu ki, ABŞ Senatının Xarici Əlaqələr Komitəsi sonuncunun sədri Cim Riçinin başçılıq etdiyi Erməni Soyqırımının qəbulu ilə bağlı qətnaməni səsverməyə hazırladı.

Bundan əvvəl 2 ildə bir dəfə, 4 ildə bir dəfə Spyurkun müxtəlif nümayəndələri belə bir qətnaməni səsverməyə çıxarmağa çalışsalar da, senator Riçin dövründə qəbul edilib.

Onunla görüşmək üçün məni ABŞ Konqresinə dəvət etdilər. Oturub söhbət etdik. O, Bakıdan Aydahoya gələn qaçqınlardan xəbərdar idi.

Mən ona 1915-ci ildə ermənilərin qətliamından danışdım. Mən ona dedim ki, babam və nənəm Kiprdən qaçmalı olub, nəticədə biz Bakıda qaldıq. Mən bütün bunları ona təqdim etdim” – deyə Lia xatırladıb və əlavə edib ki, senator Riçlə söhbətində o, həmçinin vurğulayıb ki, “Erməni Soyqırımı” sadəcə bir hekayə deyil, həm də xristianların soyqırımı ilə bağlıdır.

 “Tək mən yox, Aydahodakı Spyurkun digər nümayəndələri də ondan bu məsələni həll etməyi xahiş etmişdilər. Və o, bu işi qətnaməyə kömək etmək üçün götürüb səsverməyə çıxardı. İki-üç dəfə cəhd etdi, qətnamə qəbul olunmadı.

Vaz keçmədik, olmaz, ona zəng etdik, dövlətimizdə olanda görüşdüm. Biz Spyurk (diaspor) olaraq, çox çalışdıq” – deyərək  Lia Babayan senator Riçiyə “Erməni Soyqırımı” qətnaməsini unutmadığı və qəbul etməyi bacardığı üçün çox minnətdar olduğunu vurğulayıb.

Kitabın müəllifi senatorla söhbətin təfərrüatlarını xatırladaraq deyib: “Cim Riç mənə dedi ki, bu, ermənilərlə bağlı qətnamədir, siyasətlə çox bağlıdır, Türkiyə ilə münasibətlərə aiddir. O dedi ki, qətnaməni qəbul etmək bizim üçün çox çətin olacaq, amma biz cəhd etməliyik, nəticədə bunu bacardıq. Bu, onun təslim olmadığı an idi. O, yəqin ki, bizdən bir az darıxırdı, çünki biz ona dəfələrlə zəng edib prosesi soruşmuşuq”, – Babayan izah edib.

Kitabının rolu və əhəmiyyətindən, Erməni Soyqırımında ABŞ-ın rolundan və əhəmiyyətindən danışan Lia Babayan bu prosesin müsbət nəticəsinin tamamilə onun kitabından asılı olduğunu demək istəmədiyini bildirib.

“Kitab qapını açdı, çünki sadəcə baş verənləri izah edir. heç bir mübahisə, siyasət yoxdur, bu mənim ailəmin Aydahoda necə sona çatdığına dair hekayəsidir. Biz oraya sadəcə kosmosdan düşməmişik, elə deyilmi?

Mən sizə bir olay da deyim. “Senator üçün əsas məsələ planetin o tayında baş verən soyqırımın Aydaho ştatının tarixi ilə necə əlaqəli ola biləcəyi idi” –  deyə Lia, senatorun bunu izah etməli və Konqresə təqdim etməli olduğunu söylədi. Bəs biz qətnamənin qəbulunun ABŞ üçün hansı şəraitdə vacib olduğunu aydınlaşdırdıqmı?

“Biz müxtəlif arxivlərdə axtarış apardıq, həm erməni lobbisi, həm də müxtəlif diaspor qrupları bu işdə bizə çox köməklik etdilər, bütün bu arxivləri, köhnə qəzetləri araşdırdıq, nəticədə 1915-ci ildə Azərbaycanda qırğın olduğunu müəyyən etdik.

 Aydaho ştatında minlərlə uşaq var idi, valideynləri soyqırım zamanı ölən erməni yetimləri övladlığa götürüldü və bu yetim uşaqlar Aydahoya gətirildi, orada böyüdü, orada kök saldı, oradan da ştata getdilər.

 Onlar da öz həyatlarını qurduqları Kaliforniyadan Ermənistandan və Bakıdan Aydahoya köçənlər var idi” – deyə Liya Babayan izah edib.

Fəaliyyəti və erməni qaçqınlarının hekayələri və xatirələrindən ibarət yeni kitabın nəşr edilib-edilməməsinə gəlincə, Liya Babayan bildirib ki, hazırda onun layihəsi var və həmin sənədli filmə əsasən həmin “Liminal” filmi çəkilir.

“Mən sonuncu dəfə 2005-ci ildə Ermənistanda olmuşam. Hazırda bu filmi çəkirik. Təhsil aldığım Yeğvard məktəbində də olduq. Ermənistanda müxtəlif yerlərə səyahət edirik, insanlarla söhbət edirik, kilsəyə gedirik, uşaqlığımı keçirdiyim yerləri ziyarət edirik.

Təbii ki, biz Azərbaycana gedib yaşadığımız, ermənilərə qarşı qırğınları gördüyümüz yerdə film çəkə bilmərik. Ona görə də biz burada, Ermənistanda çəkilişlərə başlayırıq” – deyərək kitabın müəllifi əlavə edib ki, sənədli film həm də Bakıda keçirdiyi illəri fotoşəkillər, sənədlər və digər materiallarla təqdim edir.

Sonda Liya Babayan qeyd edib ki, o, həmişə yazır. Başqa bir kitab da yazır, amma soyqırımla bağlı deyil, bu başqa bir layihədir.

“Mən həm də çəkirəm. Mən layihələrimdə həyatımızın mövzusunu, erməni mədəniyyətini, qaçqınların həyatını qoruyub saxlamağa, kitab, rəsm, film vasitəsilə insanlar üçün fərqli anlayışlar yaratmağa çalışıram” – deyərək Lia bildirib.

Daha çox göstər
Back to top button