Hüquqşünas, “Beynəlxalq və Müqayisəli Hüquq Mərkəzinin” rəhbəri, AİHM-də erməni məhbuslarının maraqlarının nümayəndəsi Siranuş Sahakyan ilə müsahibə.
SUAL: – Xanım Sahakyan, məlumat aldıq ki, Ruben Vardanyanın işi üzrə artıq Avropa İnsan Hüquqları Məhkəməsinə (AİHM) rəsmi şikayət vermisiniz. Ruben Vardanyan Azərbaycan məhkəmə sisteminin yuxarı instansiyasına şikayət etməkdən imtina etmişdi, məhkəmə farsının davamını mənasız hesab edirdi, digər on beş erməninin işi üzrə isə apellyasiya şikayətinə baxılır və artıq yekunlaşmağa yaxındır. Nə gözləntilərimiz var?
CAVAB: – On beş nəfərin işi üzrə proqnozlaşdırıla biləndir ki, hərbi məhkəmənin hökmü saxlanılacaq. Azərbaycanın heç bir məhkəməsi etnik ermənilərin pozulmuş hüquqlarının müdafiəsi mexanizmi ola bilməz, xüsusən də Dağlıq Qarabağ münaqişəsi ilə bağlı hər hansı məsələ ilə qarşılaşdıqda.
Ruben Vardanyanın işi üzrə şikayət artıq AİHM-ə təqdim edilib, çünki ədaləti və hüquqları əvvəldən rədd edən bir sistemdə hüquqları müdafiə etmək mümkün deyil və proses icra hakimiyyətinin siyasi qərarlarının icrası mərasimidir.
Ailə vasitəsilə bizə hökm əlçatan olub, ingilis dilinə tərcümə edilib və müvafiq sənədlərlə birlikdə təqdim olunub.
Gözləyirik ki, AİHM öz prosedurlarına uyğun olaraq şikayətə icazə versin (proses verəcək).
SUAL: – Deməli, ilk dəfə olaraq hökmlə tam tanış olmaq imkanınız olub, elədir?
CAVAB: – Bəli. Və bundan sonra dərhal aydın oldu ki, niyə iclaslar qapalı qapılar arxasında, beynəlxalq müşahidəçilərin və beynəlxalq media nümayəndələrinin iştirakı olmadan keçirilib.
Hökmə tanış olduqdan sonra aydındır ki, bir ildən çox davam edən istintaq və bir il davam edən məhkəmə prosesi ərzində əslində özlərinin uydurduğu “ittihamlar”a az-çox məntiqə yaxın “əsaslandırma” tapmaq mümkün olmayıb.
Biz qeyri-peşəkar, kəskəs, peşəkar baxımdan heç bir tənqidə davam gətirməyən, adı “hökm” olan və əsasında soydaşlarımızın, mahiyyətcə, həmin ölkədə qanunsuz girov saxlanıldığı bir sənədlə qarşılaşırıq.
SUAL: – Bəyanatınızda qeyd etmişdiniz ki, Avropa İnsan Hüquqları Konvensiyasının səkkiz maddəsini şikayət predmeti etmisiniz. Hansı maddələrdən söhbət gedir?
CAVAB: – Pozuntular Konvensiyanın fundamental müddəalarına aiddir. İlk növbədə söhbət Konvensiyanın 6-cı maddəsi ilə təminat altına alınmış ədalətli məhkəmə araşdırması hüququndan gedir.
Üstəlik, pozuntular bu maddənin hər üç bəndinə aiddir. Təkcə bu maddənin pozulması artıq bütövlükdə məhkəmə prosesini və qəbul edilmiş hökmlərin qanuniliyini şübhə altına alır.
Bəzi hüquq pozuntuları həmçinin ayrı-seçkiliyin qadağan edilməsi və siyasi səbəblərlə hüquqların məhdudlaşdırılmasının qadağan edilməsi kontekstində qaldırılıb.
SUAL: – Qeyd etmişdiniz ki, “hökmə” görə, Ruben Vardanyan Azərbaycan Cinayət Məcəlləsinin 21 maddəsi üzrə 41 epizodda “təqsirli” bilinib.
CAVAB: – Əslində, “hökmlə” Vardanyanın fərdi günahı faktlar və ya sübutlarla əsaslandırılmayıb.
Əvəzində məhkəmə qənaətə gəlib ki, “cinayətkar icma” – Qarabağın tanınmamış rəhbərliyi – Dağlıq Qarabağda 1988-ci ildən fəaliyyət göstərir və Vardanyan həmin icmaya 2020-ci ilin dekabrında qoşulub, baxmayaraq ki, o vaxt o, Moskvada yaşayırdı.
Məhkəmə qənaətə gəlib ki, onun sonradan Qarabağın dövlət qurumlarına göstərdiyi dəstək onu bu “icmaya” aid edilən bütün “cinayətlərə” görə məsuliyyətli edir.
“Hökmdə” digərləri ilə yanaşı, qətllər, qətlə cəhd edilən qurbanlar, məcburi köçkünlər, məcburi itkin düşmüş şəxslər, guya işgəncəyə məruz qalmış həbs edilmiş şəxslər, girovlar xatırlanır, halbuki bu iddia edilən hadisələrin baş verməsi, məlum olur ki, Vardanyanın Qarabağda dövlət vəzifəsi tutmasından və ya orada yaşamasından xeyli illər əvvəl baş verib və onunla heç bir əlaqəsi olmayıb.
Ruben Vardanyan ilə daha birbaşa bağlı olan hərəkətlər əsasən onun 2022-ci ilin noyabrından 2023-cü ilin fevralına qədər Qarabağın Dövlət naziri vəzifəsində xidmətinə, habelə 2023-cü ilin mayından sentyabrına qədər həyata keçirdiyi fəaliyyətə aid idi.
Vardanyanın vəzifəni qəbul etməsi məhkəmə tərəfindən “hakimiyyətin zorla ələ keçirilməsi” kimi qiymətləndirilib, onun kommersiya və xeyriyyə fəaliyyəti “qanunsuz sahibkarlıq və terrorizmin maliyyələşdirilməsi”, Laçın dəhlizi ilə Dağlıq Qarabağa daxil olması isə Azərbaycanın dövlət sərhədinin “qanunsuz keçilməsi” kimi qiymətləndirilib.
Eyni zamanda, hökmdə Vardanyanın öldürmək, işgəncə vermək, deportasiya etmək və ya mülki əhaliyə hücum etmək barədə verdiyi heç bir konkret əmr qeyd olunmayıb, eləcə də ona aid edilən hadisələrdə onun şəxsi iştirakı təsdiq edilməyib.
SUAL: – Sahakyan xanım AİHM şikayəti təmin etsə belə, Azərbaycan AİHM-nin qərarını icra edəcəkmi? Son illərin təcrübəsi, təəssüf ki, beynəlxalq qurumların acizliyini göstərib, çünki eyni Azərbaycan nə Avropa Şurası Parlament Assambleyasının, nə Avropa Parlamentinin qətnamələrini yerinə yetirməyib, çoxsaylı çağırışlara məhəl qoymayıb, hətta Beynəlxalq Ədalət Məhkəməsinin qərarlarına da hörmətsizlik edib.
Və Azərbaycanın bu münasibəti Avropa İttifaqının rəhbərləri Ursula fon der Leyen və Kaya Kallasın Azərbaycan diktatorunu mühüm tərəfdaş adlandırmasına heç də mane olmur.
CAVAB: – Təbii ki, qəbul etmək təəssüf doğurur ki, hazırkı vəziyyətdə beynəlxalq hüquq, fundamental insan hüquqları, demokratik dəyərlər geosiyasi mənafelərə tabe olur, lakin əminəm ki, hüquqi tərəfi aşağı qiymətləndirməməli, üstəlik, ümidsizliyə qapılıb mübarizəni dayandırmamalıyıq.
Mən şəxsən hüquqşünas kimi beynəlxalq hüquqi prosesləri əhəmiyyətli hesab edirəm. Əminəm ki, onların nəticələri tez-tez nəticəsiz qalmayacaq və AİHM-də müsbət nəticə əldə etmək üçün bütün əsaslarımızın olduğuna tam əminəm.
