97 il əvvəl “Zvartnots” arxeoloji məkanı və mülk idarəsi yaradılıb
“Zvartnots” Tarixi-mədəniyyət qoruğ-muzeyinə gələnlərə bələdçilər, Zvartunlar məbədinin inşası tarixini olduqca sevgiylə təqdim edir, erməni memarlığının gözəlliyi haqqında maraqlı məlumatlar paylaşırlar. Bu haqda , Zvartnots Tarixi-mədəniyyət qoruğ- muzeyi məlumat yayıb.
“Gəlin 100 il əvvəl baş vermiş, hadisələrə kiçicik bir geriyə nəzər yetirək, hansılar ki, abidələrin qorunması məkanının gələcək inkişaf etdirilməsində mühüm iz uraxmışdır.
1923-cü il martın 20-də Ermənistan SSR İşıq Komissarının №1138 əmri ilə Zvartnots Arxeoloji məkanı və mülkiyyət idarəsi yaradıldı və Xaçik Dadyan rəhbər təyin olundu. SSRİ Marrifləndirmə Komitəsi 1924-cü il aprelin 17-dəki №141 əmriylə 2011-ci ildə “Zvartnots” arxeoloji ərazisi Ermənistanın Antik qorumalar komitəsi tərkibinə tədbiq edildi.
Zvartnots qoruğunun yaradılması 1900-1907-ci illərlə şərtləşirdi. Eçmiadzin marrifçisi Xaçik Dadyanın təşəbbüsüylə və 1904-cü ildə Memar Toros Toramanyanın rəhbərliyi ilə aparılan qazıntılar zamanı Zvartnots və ya Müqəddəs Qriqor Lusavoriç məbədini və yanaşı tikintilərin dağıntıları aşkar edilmişdir ki, o da tarixi memarlıq müstəsna əhəmiyyətə malik bitişik binaların xarabalıqlarıyla tarixi-arxeoloji dəyərə malikdir.
“Zvartnots” məbədinin Cənub tərəfində 1936-1937-ci illərdə memar Nikogayos Buniatyan və arxeoloq Karo Öafadaryanın rəhbərliyi ilə “Zvartnots” Muzeyinin binası inşa edilmişdir ki, onun da açılışı 1937-ci il noyabrın 7-də olub. İlk daimi sərginin müəllifi arxeoloq Karo Ğafadaryan olub.Qoruq necə “Zvartnots”un arxeoloji məkanı olaraq, 1924-1944-cü illərdə fəaliyyət göstərib.
Gələcəkdə isə necə “Zvartnots” abidə -muzeyi (1944-1986),sonra “Zvartnots” Tarixi-memarlıq muzeyi (1986-1989), “Zvartnots” Tarixi-memarlıq qoruğu muzeyi / 1990-2003 /olaraq fəaliyyət göstərib.
200cü ildə “Zvartnots” Tarixi-mədəniyyət qoruöu muzeyi ER Təhsil və Elm nazirliyinin “Tarix-mədəniyyət qoruğ- muzeylərinin və tarixi mühitin qorunması xidməti”nin filialıdır.
Hazırda qoruq-muzey fondlarında arxeoloji qazıntılardan aşkar edilmiş 5822 əşyalar saxlanılır. Sərgilərdə müxtəlif dövrlərə aid Zvartnots barədə tarixçilərin məlumatları, qazıntı işləri haqqında faktiki məlumatlar, memarlıq parçaları, Rusa II kitabəsi, zəngin arxeoloji material, 7-ci və 10-cu əsrlərə aid “Zvartnots”a bənzər kilsələrinin fotoları var.
2000-ci ildə Zvartnots YUNESKO-nun Ümumdünya İrsi siyahısına daxil edildi”-deyərək məlumatda qeyd edilib.
