Şuşi qırğınlarının təşkili Şərqi Ermənistanda ermənilərin soyqırımını davam etmək cəhdi idi. Bu haqda Artsax Respublikasının Xİ nazirliyi bəyanat yayıb:
Bəyanatda, qismən deyilir:
“100 il əvvəl, 1920-ci ildə, martın 23-də yeni yaradılan Azərbaycan Demokratik Respublikasının hakimiyətləri Artsaxın o zamankı inzibati və mədəniyyət mərkəzi sayılan Şuşi şəhərində erməni əhalisini qətlə yetirməsini həyata keçirdilər.
Bu əzazil,dəhşətli cinayət nəticəsində minlərlə ermənilər öldürüldü, on minlərisə yurd yuvasını tərk etmək məcburiyyətində qaldı, şəhərin erməni hissəsi talan edildi, atəşə tutuldu və tamamilə məhv edildi, şəhər əhalisinin əksəriyyətini təşkil edən Şuşinin qalan erməni əhalisi tamamilə sürgünə məruz qaldı.
Haçansa görkəmiylə gözəl və bənzəri olmayan olan erməni bölgüsü talan olundu, yandırıldı və tamamiylə darmadağın olundu.Şuşinin əzəmətli mədəniyyət irsi tamamiylə məhv edildi.
Bu cinayətin miqyası və vəhşiliyi, qırğından qısa müddət sonra Şuşini ziyarət edən müasirləri sarsıtmışdır,onlar su quyularının qadınlar və uşaqların cəsədləri ilə dolduğunu qeyd etmişlər.
Faciə şəhər və mühit üzərinə elə dərin izlər buraxmışdır ki, elə, hətta 10 il sonra Osip Mandelştamın XX əsrin görkəmli rus yazıçılarından birinin “Faytonçik”şeirində əks olunduğu kimi tutqun təəssüratlar və ağır duyğular doğururdu.
Şuşi qətliamı Azərbaycan hakimiyyətinin Artsaxı fəth etmək və ələ keçirməkçün iki illik cəhdlərinin zirvəsinə çevrildi.
Türkiyənin Cənubi Qafqaza soxulması nəticəsində formalaşmış Azərbaycanın Artsaxa qarşı əsassız olan ərazi iddiası Azərbaycan-Qarabağ münaqişəsini müasir anlaşmasına başlanığıc qoydu.
Azərbaycan hakimiyyəti türk qoşunlarının birbaşa dəstəyi ilə məqsədlərinə çatmağa çalışdı. Daha sonra türk zabitləri və emissarları, Azərbaycan hərbi qüvvələrinə yardım göstərməyi davam etdilər.O cümlədən 1920-ci illərdə də daxil olmaqla Şərqi Ermənistanda ermənilərin soyqırımını davam etdirməyə çalışdılar.
Cənubi Qafqaz respublikalarının sovetləşməsindən sonra Artsaxın Azərbaycana tədbiq edilməsi ilə bağlı problem həll olunmadı, çünki Azərbaycan hakimiyyətinin Artsaxın erməni əhalisinə qarşı siyasəti yalnız forma ilə dəyişmişdir ,mahiyyətcə necə vardısa eləcə də qalmışdır.
1980-ci illərin sonunda və 1990-cı illərin əvvəlində Sovet İttifaqının dağılması prosesinin başlamasıyla Artsaxın erməni əhalisinin fiziki təhlükəsizliyi məsələsini yenidən aktuallaşdırdı.
Artsax xalqının Ermənistanla birləşmək barədə dinc tələblərinə cavab olaraq Azərbaycanda kütləvi qırğınlar və sürgünlər dalğasına başlandı.
Minlərlə erməni öldürüldü və şikəst edildi, yüz minlərlə insan sürgün edildi. 1920-1990-cı illərdə erməni qırğınları Şuşi qırğınlarının davamının bəlli olduğunu bir daha göstərdi və sübut etdi ki,hətta 70 il sonra Azərbaycan hakimiyyətinin nə məqsədləri, nə də metodları dəyişməz olaraq qalmaqdadır.
Yalnız Artsax xalqının özünün təşkili sayyəsində bütün mühüm olan institutlarla fəaliyyət göstərən effektiv dövlət yaradıldı,o cümlədən bacarıqlı mübariz Ordu yaradıldı və həmçinin ümumermənilərin dəstəyi ilə 1991-1994-cü illərdə Azərbaycanın silahlı aqressiyasını dəf etmək nail oldu və Artsaxda Şuşinin təkrar olunmasına yol verməməkçün daha böyük miqyaslarla onları həyata keçirmək nail oldu.
Bu gün Artsax hakimiyyəti və xalqı Şuşini canlandırmaq və xüsusən də Azərbaycan hakimiyyəti tərəfindən dağıdılmış şəhərin mədəni irsini bərpa etmək və çiçəklənməsi üçün var qüvvəsini sərf edir”.
