Artsax Respublikasının Prezidenti Arayik Harutyunyan qeyd edir ki, 9 noyabr 2020-ci il noyabrın 9-da olan üçtərəfli bəyanatla Artsaxın beynəlxalq statusu mövzusunu bağlamaq üçün heç bir razılaşma olmayıb.
Jurnalistə verdiyi müsahibədə Artsax Prezidenti vurğulayır ki, heç kəs unutmamalıdır ki, münaqişə Artsaxın statusu ilə bağlı mübahisə nəticəsində yaranıb və bu münaqişə əvvəldən bütün sivil dünya tərəfindən tanınıbdır.
Müsahibədə Artsax Prezidenti Azərbaycanın Laçın dəhlizinin qeyri-qanuni bloklanmasına, Azərbaycan prezidentinin son ermənilərə nifrətçilik dolu aqressiv bəyanatlarına və Artsax xalqına təhdidlərə, Azərbaycan tərəfinin Laçın dəhlizinin sırf humanitar yüklərin daşınması üçün olan bəyanatlarına istinad edib.
Sual – Cənab Prezident, Azərbaycanın Laçın dəhlizində nəzarət-buraxılış məntəqəsi yaratmasını necə qiymətləndirirsiniz? Əvvəla, aydınlaşdırmaq lazımdır ki, Artsax-Ermənistan yolunda artıq iki qanunsuz Azərbaycan nəzarət-buraxılış məntəqəsi var, biri aprelin 23-dən Hakari körpüsünün yaxınlığında, digəri isə aprelin 28-də Azərbaycan polisinin həmin məntəqəni əvəzlədiyi Şuşi yaxınlığındadır.
Dekabrın 12-dən Azərbaycan hökumətinin mülki geyimli agentləri və ya “eko-terrorçular” yolu bağlayıb. Ona görə də Azərbaycan tərəfinin Hakari körpüsü yaxınlığındakı qanunsuz keçid məntəqəsində özünü “sərhəd nəzarəti” kimi göstərməsindən asılı olmayaraq, Artsaxın mühasirəsi nəinki davam edir, əksinə, zaman keçdikcə Azərbaycanın aqressiv davranışı ucbatından təhlükəsizlik riskləri və humanitar problemlər daha da dərinləşməkdədir.
Cavab – Mənim qiymətləndirməm Artsax Respublikası Təhlükəsizlik Şurasının aprelin 23-də verdiyi bəyanatda hansı ki,öz əksini tapıb və bu bəyanatla biz beynəlxalq səviyyədə tanınmış Laçın (Kaşatağ) dəhlizinin RF sülhməramlı qoşunlarının məsuliyyəti altında olmaqla bloklanmasını və orada nəzarət məntəqəsinin mövcudluğunu qəbuledilməz hesab edirik.
Azərbaycan bu addımı ilə nəhayət ki, Artsax xalqını öz əlində girova çevirib, etnik təmizləmə riski artdı və 2020-ci ildə 9 noyabr Üçtərəfli bəyannamənin sonrakı fəaliyyətini ciddi təhlükə altına qoymalı olur.
Biz həmçinin Üçtərəfli bəyannamənin tərəflərinə və xüsusilə Rusiya Federasiyasına müraciət etmişik ki, Artsax blokadasının ləğvi, Azərbaycan keçid məntəqəsinin götürülməsi və Artsax xalqının təhlükəsizliyinə real təminatların verilməsi tələbləri ilə dərhal müzakirələrə başlasınlar.
Biz hələ də Artsax xalqının üzləşdiyi təhlükəsizlik və humanitar problemlərin həlli istiqamətində təsirli addımlar gözləyirik.
Azərbaycanın nəinki Üçtərəfli Bəyannamənin müddəalarını kobud şəkildə pozması, eyni zamanda BMT-nin Beynəlxalq Ədalət Məhkəməsinin və Avropa İnsan Hüquqları Məhkəməsinin məcburi qüvvəyə malik qərarlarını yerinə yetirməməsi qəbuledilməz və təəssüf doğurur.
Odur ki, qeyd olunan öhdəliklərin dərhal və tam yerinə yetirilməsi üçün beynəlxalq ictimaiyyətin bütün məsul subyektlərindən Azərbaycana lazımi təzyiq göstərməyi əsaslı gözləntimizdir.
Sual – İlham Əliyev bu günlərdə Azərbaycan televiziyasına verdiyi müsahibədə bir daha Artsax ermənilərinə ultimatum verərək dedi:
“Qarabağda yaşayan ermənilər ya Azərbaycan vətəndaşlığını qəbul etməlidirlər, ya da yaşamaq üçün başqa yaşayış yeri tapmalıdırlar”.
Uzun müddət ultimatum dili ilə danışmaq özlüyündə həmin ölkənin rəhbərliyinin bəyan etdiyi qeyri-sivil dəyərlər sisteminə bəlağətlə dəlalət edir, lakin diqqətəlayiq odur ki, digər tərəfdən qonşu dövlətin liderinin ritorikasında ciddi ziddiyyəti ifşa edir.
Söhbət ondan gedir ki, 44 günlük müharibədən sonra Əliyev davamlı olaraq Dağlıq Qarabağ məsələsinin həll olunduğunu israr edir.
Bəlkə də onun aqressivliyi, ultimatum üslubu ondan başqa dünyada heç kimin belə bir iddia ilə çıxış etməməsi və problemin heç həll olunmaması ilə bağlıdır. Yoxsa, həll olunubsa, nədən belə əsəbidir?
Cavab – Birincisi, ümumilikdə inteqrasiyaya gəlincə, Azərbaycanın siyasi rəhbərliyinin sivil dünyaya, siyasi mədəniyyətə, insan hüquqlarına, demokratik dəyərlər sisteminə inteqrasiyası daha çox tələb olunur və arzu edilir. Hesab edirəm ki, Azərbaycanın qonşu dövlətlərlə münasibətlərində bir çox məsələlər bununla həll olunacaq.
Azərbaycan-Artsax münaqişəsinə gəlincə, Azərbaycan prezidenti artıq üçüncü ildir ki, dünyanı inandırmağa çalışır ki, Dağlıq Qarabağ məsələsi həll olunub və “Dağlıq Qarabağ” anlayışı artıq mövcud deyil.
Lakin bəli, problem ondadır ki, onun bütün bunlarla bağlı geniş beynəlxalq ictimaiyyətin razılığı yoxdur. Dağlıq Qarabağın statusu məsələsi beynəlxalq miqyasda həll olunmamış qalır və bunu nəzərə almaq lazımdır.
Bəzən münaqişənin tarixi ilə bağlı suallara cavab axtarmaq vacibdir. SSRİ Konstitusiyasının ləğvi nəticəsində sovet respublikalarının yaranması və ərazi bölgüsü üçün hüquqi əsaslar aradan qalxdı.
Həmin ərazilərdə yaşayan ayrı-ayrı titullu xalqların öz müqəddəratını təyinetmə hüququ əsasında dövlətlər elan edildi. Praktikada keçmiş Ermənistan SSR, Dağlıq Qarabağ və Azərbaycan SSR eyni vaxtda beynəlxalq hüquqa və SSRİ qanunvericiliyinə uyğun olaraq öz müstəqilliklərini elan etdilər.
Öz müqəddəratını təyin edən Dağlıq Qarabağ Azərbaycan Respublikasının konstitusiyasının formalaşmasında iştirak etməmişdir. Lakin yeni yaradılmış Azərbaycan Respublikası Dağlıq Qarabağa əsassız iddialar irəli sürüb.
Eyni zamanda, beynəlxalq ictimaiyyət Dağlıq Qarabağın statusu ilə bağlı fikir ayrılıqları faktını əvvəldən qeydə alıb. Burada son dərəcə vacib bir vəziyyət var.
1992-ci il yanvarın 30-da yalnız bir neçə dövlət tərəfindən tanınan Azərbaycan Ermənistanla eyni gündə ATƏM-ə üzv oldu. Həmin dövlətlərin suverenliyi ATƏM tərəfindən bir şərtlə tanınıb ki, onlar da öz növbəsində Dağlıq Qarabağın mülkiyyəti ilə bağlı fikir ayrılıqları faktını tanısınlar və Dağlıq Qarabağın gələcək statusunun bu gün keçiriləcək sülh konfransı zamanı həll ediləcəyi ilə razılaşsınlar.
Hər iki dövlət belə bir razılaşma verib, bununla da Dağlıq Qarabağın beynəlxalq statusunu mübahisəli ərazi kimi qəbul edib və məsələni sülh yolu ilə həll etmək öhdəliyini öz üzərinə götürüb.
Lakin Azərbaycan ATƏM-ə üzv olduqdan sonra beynəlxalq öhdəliyini dərhal pozdu. DQR-nin azərbaycanlı yaşayış məntəqələrini hərbi bazaya çevirməklə Azərbaycan Dağlıq Qarabağa qarşı genişmiqyaslı hərbi təcavüzə başladı.
Dağlıq Qarabağ xalqı da özünümüdafiə hüququndan istifadə edib. Azərbaycanın təcavüzü özü üçün məğlubiyyət tacını aldı. Artsax Respublikası (DQR) 1992-94-cü illərdə birinci Qarabağ müharibəsində əldə edilən qələbə nəticəsində de-fakto yaradılmışdır.
DQR və Azərbaycan silahlı qüvvələrinin təmas xətti beynəlxalq səviyyədə tanınıb. Bu gün beynəlxalq danışıqlarda DQR-in statusu və DQR ilə Azərbaycan arasında demarkasiya xətti ilə bağlı heç bir razılıq yoxdur.
2020-ci ildə də statusla bağlı 9 noyabr tarixli Üçtərəfli Bəyannamədə razılaşma yoxdur. Bu o deməkdir ki, Dağlıq Qarabağ münaqişə və ya mübahisəli ərazi kimi beynəlxalq statusa malik olmaqda davam edir, odur ki,heç vaxt Azərbaycanın tərkib hissəsi ola bilməz.
Bundan başqa, onu da nəzərə almaq lazımdır ki, Azərbaycan Ali Soveti 1991-ci ildə avqustda qəbul edilmiş “Azərbaycanın dövlət müstəqilliyinin bərpası haqqında” bəyannamə və oktyabrda qəbul edilmiş “Azərbaycanın dövlət müstəqilliyinin bərpası haqqında” Konstitusiya Aktı ilə həmin il Azərbaycan Sovet Azərbaycanının varisliyindən imtina edərək özünü 1918-1920-ci illərdəki mövcud Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin varisi elan etdi.
Və həmin sovet dövründən əvvəlki dövrdə Dağlıq Qarabağ beynəlxalq səviyyədə mübahisəli ərazi sayılırdı və Millətlər Liqası tərəfindən rəsmi olaraq qəbul edilirdi.
O da diqqətəlayiq haldır ki, o dövrdə Dağlıq Qarabağ daha geniş sərhədlərə malik idi və SSRİ-nin tərkibində mövcudluğunun ilk illərində hətta Ermənistan SSR ilə ümumi sərhədə malik idi.
Bu faktlardan çox mühüm sual yaranır ki, Dağlıq Qarabağın mübahisəli statusu və əraziləri faktı Azərbaycanın müstəqilliyini elan edən fundamental sənədlərlə qəbul olunmayıbmı?
Sual – Hərbi güc tətbiq etməmək üzrə beynəlxalq öhdəliklərini bir daha pozaraq, Azərbaycan 2020-ci ildə Artsax Respublikasına qarşı hücumdan əvvəlki əməllərini bərpa etdi.
Lakin buna baxmayaraq, bir sıra şərtlər daxilində atəşkəş haqqında Üçtərəfli Bəyannaməni imzalamağa razı oldu.
Xüsusən, bizim üçün nə qədər ağrılı və qəbuledilməz olsa da, buna baxmayaraq, Artsax Respublikasının bəzi ərazilərinin təhvil verilməsi müqabilində Azərbaycan mahiyyətcə Artsax və Ermənistan arasında təhlükəsiz quru dəhlizinin təmin edilməsi məsuliyyətini və həmçinin dayandırmağı öz öhdəsinə götürdü.
Azərbaycan nəinki üzərinə götürdüyü öhdəliklərə məhəl qoymadı həm də onların üzərinə qoyduğu şəraitə məhəl qoymur, hər şeyi özünün güman edilən xoş niyyət nümayişi çərçivəsində yerləşdirməyə çalışır. Bu arada konkret razılaşmalar olmuşdu , elə deyilmi?
Cavab – Əlbəttə. Azərbaycan beynəlxalq səviyyədə tanınmış Laçın dəhlizi ilə vətəndaşların, nəqliyyat vasitələrinin və yüklərin ikitərəfli hərəkətinin təhlükəsizliyinə zəmanət vermək öhdəliyini öz üzərinə götürdüyünü çox tez unudub.
Azərbaycan həmçinin Artsaxda qoşunların təmas xəttinin saxlanmasına görə məsuliyyəti öz üzərinə götürdüyünə məhəl qoymamağa çalışır. Bizim üçün vacib olan digər tədbirlər, o cümlədən hərbi əsirlərin, girovların və digər saxlanılan şəxslərin azad edilməsi, məcburi köçkünlərin öz doğma yurdlarına qaytarılması kimi tədbirlər görülməyib.
Azərbaycan o öhdəlikləri üzərinə götürdü, bəli, müharibənin dayandırılması müqabilində minlərlə əsgərinin həyatını və ona keçən əraziləri bir güllə belə atmadan xilas etdi.
Həmin sənədlə Artsaxın beynəlxalq statusu mövzusunun bağlanması ilə bağlı razılaşma yox idi. Heç kim unutmamalıdır ki, münaqişə əvvəldən bütün sivil dünya tərəfindən tanınan Artsaxın statusu ilə bağlı mübahisə nəticəsində yaranıb. Beynəlxalq səviyyədə bu status hələ müəyyən edilməyib.
Cavab – İstər münaqişənin başlanğıcında, istər hərbi eskalasiya zamanı, istər danışıqlar prosesi zamanı, istərsə də müharibədən sonrakı dövrlərdə Azərbaycan təkcə problemin mahiyyətini deyil, həm də problemin həlli ilə bağlı sənədli dəstəyi davamlı olaraq təhrif edib.
Ən son nümunə: Azərbaycan tərəfi 9 noyabr 2020-ci il tarixli Üçtərəfli Bəyannamənin kontekstindən “Rusiya Federasiyasının sülhməramlı qoşunları Ermənistan silahlı qüvvələrinin çıxarılması ilə paralel olaraq yerləşdirilir” sözlərini çıxarmaq üçün səylərini daim davam etdirir.
Sual – Azərbaycan öz qanunsuz tələbləri və təcavüzdən əvvəlki hərəkətləri ilə Azərbaycan Respublikasının və onun xalqının mövcud kövrək təhlükəsizlik sistemini çökdürməyə çalışır. Artsax Müdafiə Ordusunun tərksilah edilməsi tələbləri, eləcə də onun maddi-texniki təminatına mane olan uydurma səbəblər məhz bu məqsədə yönəlib.
Aydındır ki, Azərbaycanın real məqsədləri tamam başqadır: Artsax xalqını bütün təhlükəsizlik təminatlarından məhrum etmək və insanları öz doğma yurdlarını tərk etməyə məcbur etmək, bununla da rəsmi Bakıya Artsaxı müharibəsiz işğal etmək imkanı verməkdir.
9 noyabr tarixli Üçtərəfli Bəyannamənin 4-cü bəndi sənədin Azərbaycan dilində şərhini inkar edir. Həmin bənddə RF sülhməramlı qoşunlarının yerləşdirilməsi coğrafiyası, deməli, Ermənistan qoşunlarının da çıxarılması aydın şəkildə müəyyən edilir.
Tərəflərin təmas xətti və Laçın dəhlizi Rusiya Federasiyasının sülhməramlı qoşunlarının yerləşmə rayonları kimi göstərilib.
Noyabrın 9-da olan Üçtərəfli bəyanatın başqa sözlə, 4-cü bənd silahlı qüvvələrimizin Bakının təqdim etməyə çalışdığı bütün Dağlıq Qarabağdan deyil, RF sülhməramlı qoşunlarının yerləşdiyi yerlərdən çıxarılmasına dair razılaşmadır.
Sülhməramlılar təmas xətti boyunca yerləşdirilmədiklərinə, habelə beynəlxalq mandata və öz funksiyalarını həyata keçirmək üçün güc tətbiq etmək səlahiyyətinə və ya qabiliyyətinə malik olmadıqlarına görə, Artsax Müdafiə Ordusunun bölmələrinin təmas xəttində döyüş tapşırığını yerinə yetirmək hüququ var və buna borcludurlar.
Bəyanatda Artsax Respublikasının demilitarizasiyası və öz silahlı qüvvələrinin respublikadan çıxarılması barədə heç bir söz yoxdur.
Bu arada, Üçtərəfli Bəyannamə ilə üzərinə götürdüyü öhdəliklərin yerinə yetirilməməsi ilə yanaşı, işğal olunmuş və təslim edilmiş ərazilərin qeyri-məhdud hərbiləşdirilməsinə başlayan, Artsaxa və Ermənistana qarşı növbəti hücum öncəsi hərəkətlərə şərait yaradan, təcavüzkar hərəkətlərini davam etdirən məhz Azərbaycandır.
Yeri gəlmişkən, xatırlamaq yerinə düşər ki, demək olar ki, bütün münaqişələrin həlli paketləri ilə beynəlxalq ictimaiyyət Dağlıq Qarabağ ətrafındakı ərazilərin demilitarizasiya edilməsini şərt qoyur, Azərbaycan isə bunun tam əksini edir.
Odur ki, regionda yeganə təhlükə mənbəyinin Azərbaycan tərəfi olduğunu nəzərə alaraq, beynəlxalq ictimaiyyət Azərbaycanın yeni təcavüzkar hərəkətlərinin qarşısının alınmasında, o cümlədən Azərbaycanın nəzarətində olan qeyd olunan ərazilərin demilitarizasiyası yolu ilə ardıcıl olmalıdır.
Sülhməramlıların imkanlarının məhdudiyyətlərini cəsarətlə dərk edərək, buna baxmayaraq, onlar Artsax vətəndaşları üçün təhlükəsiz və layiqli həyat şəraitinin yaradılmasına, o cümlədən özünümüdafiə hüququmuza hörmətlə yanaşmalıdırlar.
Etnik təmizləmə təhlükəsi altında olan insanlar ya beynəlxalq “Müdafiə vəzifəsi” konsepsiyası çərçivəsində müdafiə olunmalı, ya da özünümüdafiə vasitələri və imkanları ilə təmin edilməlidir.
Azərbaycanın həyata keçirdiyi təzyiq nə qədər güclü və təhlükəli olsa da, Artsaxın özünümüdafiə hüququ var və beynəlxalq ictimaiyyət də onu qorumağa borcludur.
Artsax xalqının əlində olan vasitə və imkanlardan asılı olmayaraq, onlar öz xilasları naminə özlərini müdafiə etməyə borcludurlar və haqqı var.
Beynəlxalq ictimaiyyət həmçinin siyasi-diplomatik vasitələrlə və ya özünümüdafiə üçün lazımi vasitələrlə təmin etməklə Artsax xalqını necə qoruya biləcəyinə qərar verməlidir.
Sual – 2020-ci ildə 9 noyabr Üçtərəfli Bəyannamənin müddəalarını təhrif etmək üçün növbəti cəhd olan Azərbaycan təbliğat maşınının daha bir tezisinə toxunmaq istərdik. Beləliklə, Azərbaycan hakimiyyətləri iddia edirlər ki,Laçın dəhlizi müstəsna olaraq humanitar yük daşıntılarıçün nəzərdə tutulub.Siz bunu necə şərh edərdiniz?
Cavab -Doğrudan da, Bakı uzun müddətdir ki, Laçın dəhlizinin yalnız humanitar yüklərin daşınması üçün nəzərdə tutulduğunu və dəhlizdən Artsaxın iqtisadi inkişafı və ya təhlükəsizliyi üçün istifadənin 9 noyabr tarixli Üçtərəfli Bəyannamə ilə qadağan edildiyini iddia edir.
Azərbaycan da mütəmadi olaraq digər dövlətlərin vətəndaşlarının Artsaxa daxil olmasından narazılığını bildirir. Üstəlik, Bakı Laçın dəhlizinə öz pasportu və gömrük nəzarəti yaratmağı qarşısına məqsəd qoyub və bu səbəbdən də son günlər əlavə aqressiv və qanunsuz hərəkətlərə başlayıb.
Əslində, 9 noyabr tarixli Üçtərəfli Bəyannamənin 6-cı bəndində Dağlıq Qarabağın Ermənistanla əlaqəsini təmin edəcək və Rusiya Federasiyasının sülhməramlı qoşunlarının nəzarətində qalan Laçın dəhlizinin yaradılmasından bəhs edilir.
Məlumdur ki, noyabrın 9-da qəbul edilmiş Üçtərəfli Bəyannamədə və daha sonra qəbul edilən digər üçtərəfli sənədlərdə vətəndaşların ölkəyə giriş-çıxışına, idxal və ixrac mallarının təsnifatına, habelə istifadə olunan nəqliyyat vasitələrinin növlərinə dair məhdudiyyətlərdən bəhs edilmir.
İstənilən halda, hətta o halda da biz Laçın dəhlizi ilə yükdaşımaların şəffaflıq səviyyəsinin artırılması üçün əlavə tədbirlər görməyə həmişə hazır olmuşuq.
Həmin çərçivədə biz dəfələrlə Rusiya tərəfinə təklif etmişik ki, onlara nəzarəti təkmilləşdirmək üçün müvafiq texniki qurğular quraşdırılsın.
Həmçinin, biz dəfələrlə beynəlxalq faktaraşdırıcı missiyanı qəbul etməyə hazır olduğumuzu bəyan etmişik, lakin bütün bu təşəbbüslərin qarşısı məhz Azərbaycanın özü tərəfindən alınıb.
Azərbaycanın davamlı aqressiv davranışı şəraitində isə bəzi ifaçıların diqqət və çıxışının sırf humanitar məsələlərə və yüklərin daşınmasına əlavə nəzarətə yönəldilməsi ən azı başa düşülən deyil. Bu o deməkdir ki, onlar bütün bölgədə yeganə təhlükə mənbəyi olan filə məhəl qoymurlar, otaqda siçan axtarırlar.
Azərbaycanın Laçın dəhlizi ilə hər iki istiqamətdə vətəndaşların, nəqliyyat vasitələrinin və yüklərin hərəkətinin təhlükəsizliyinə təminat verməklə bağlı Üçtərəfli Bəyannamənin 6-cı bəndində nəzərdə tutulan öhdəliyinə gəlincə, aydındır ki, bu öhdəlik orada olmaq demək deyil, təhlükəsizlik problemi yaratmaqdan çəkinməkdir.
Aydındır ki, Rusiya sülhməramlı qoşunlarının nəzarətində qalan 5 kilometrlik Laçın dəhlizinin rejimi artıq Azərbaycanın orada hər hansı mövcudluğunu və müdaxiləsini istisna edir.
9 noyabr 2020-ci il tarixli Üçtərəfli Bəyannamənin müddəalarına birtərəfli qaydada yenidən baxılması və beynəlxalq səviyyədə tanınmış statusa malik Laçın Dəhlizinin Azərbaycanın nəzarətində olan və müstəsna olaraq humanitar yüklərin daşınması üçün nəzərdə tutulan avtomobil yoluna çevrilməsi cəhdlərinə icazə verilmir və buna görə də rədd edilməlidir.
Sual- Onda bəs çıxış yolu nədir?
Cavab – Çıxış yolu bizim qətiyyətli və uzunmüddətli mübarizəmizdən keçir, bütün milli imkanlarımızın möhkəmlənməsi və səmərəli həyata keçirilməsidir. Ermənistan Respublikasının və bütün erməni xalqının qeyd-şərtsiz və sarsılmaz dəstəyinin sadəcə zəruri şərt olduğu yolda Artsax xalqının təbii və mübahisəsiz öz müqəddəratını təyinetmə hüququ, son nəticədə qalib gəlməlidir.
Əgər biz bu mübarizədə kifayət qədər iradə və bacarıq nümayiş etdirə bilsək, heç olmasa indiki mərhələdə həyati mənafelərimiz bahasına dönməz güzəştlərin və itkilərin qarşısını ala bilsək, bunun sayəsində biz xalqımızın müdafiəsi üçün uzunmüddətli mübarizə apara biləcəyik.
Vətənimizin azadlığı və biz tədricən lazımi beynəlxalq diqqət və dəstək qazanacağıq. Nəhayət, yalnız mübariz xalqlar uğur qazanır və bu dünya nizamında hüquqlar belə verilmir, onlar davamlı mübarizə ilə qazanılır və qorunur.
