Son günlər Alma Atanın bəyannaməsinə mütəmadi olaraq istinad edilir. Sənəddə həm iqtidarın, həm də müxalifətin adı çəkilir, lakin şərhlər fərqlidir.
Hökumətin fikrincə, Alma Atanın bəyannaməsi Ermənistanın müstəqilliyinin beynəlxalq şəhadətnaməsidir, müxalifət bu ifadə ilə razılaşmır. “Radiolur” sənədlə bağlı beynəlxalq hüquq üzrə mütəxəssis və politoloqla söhbət edib.
Alma Ata bəyannaməsi 2022-ci il oktyabrın 7-də Praqada Paşinyan-Əliyev-Şarlz Mişel-Makron dördtərəfli görüşündən sonra, Ermənistan və Azərbaycanın BMT Nizamnaməsinə və 1991-ci il BMT-nin bəyannaməsinə sadiqliklərini təsdiqlədikləri elan edildikdən sonra ictimaiyyətin diqqətinə yetirilib.
Həmin sənədlər əsasında tərəflər bir-birinin ərazi bütövlüyünü və suverenliyini tanıdıqlarını bəyan ediblər. Ermənistan hökumətinin yaydığı bəyanatlara görə, tərəflər bu sənədin həm də sərhədlərin demarkasiyası məsələləri üzrə komissiyaların işinin əsasına çevriləcəyini təsdiq ediblər.
Beynəlxalq hüquq üzrə mütəxəssis Ara Ğazaryan “Radiolur”la söhbətində bunun hüquqideyil , siyasi sənəd olduğunu xatırladır.
“Bəyannamə siyasi sənəddir və onun əsasında hüquqi sənədlər qəbul edilir. Bəyannamə konvensiyaların müqəddiməsinə bənzəyir. Sənəd qəbul edənlərin siyasi iradəsini təsvir edir və onun əsası üzərində gərək hüquqi sənəd aşılansın.
Ona görə ki, bəyannamənin əsası üzərində konkret işlər aparmaq mümkün deyil.
Deklarativ xarakter daşıyan 9 noyabr sənədi də eynidir və onun əsasında mexanizmlər hazırlanmalıdır.Onlar mexanizmlər hazırlamayıblar, ona görə də qarışıqlıqdır.. Bəyannamə liderlərin siyasi iradəsini təsvir edir”.
bunun əsasında hüquqi sənəd hazırlanmalı, övladlığa götürənlərin
Bu günlərdə ER Baş naziri Nikol Paşinyan parlamentdə ərazi bütövlüyünün tanınmasından danışarkən bir daha bəyannaməni qeyd etdi və bildirdi ki, bu, bizim kadastr şəhadətnaməsidir.
“Alma-Ata bəyannaməsi bizim kadastr şəhadətnaməmizdir və Alma-Ata bəyannaməsinin imtina edilməsi kadastr şəhadətnaməsindən imtina ilə eynidir.
Amma o kadastr şəhadətnaməsində bir neçə səhifə var. Açdığınız səhifədə 29 min 800 kv.km yazılıb, Bu növbəti səhifədir və biz mütləq doldurmalı olduğumuz növbəti səhifədir.
Alma-Ata bəyannaməsində sərhədlərin toxunulmazlığı prinsipini biz əks formada pis hesab edirik. Bu isə o deməkdir ki, sərhədi nə o tərəfdən, nə də bu tərəfdən pozmaq olmaz”.
Ertəsi gün “Hayastan” fraksiyasının deputatı Artur Xaçatryan Nikol Paşinyanın təklifinə qarşı çıxıb.
“O deyir: Alma Atanın bəyannaməsi bizim kadastr şəhadətnaməmizdir, onunla dünya Ermənistanın müstəqilliyini tanıdı. Mən bundan böyük yalan eşitməmişəm.
Ermənistan sentyabrın 21-də keçirilən referendum əsasında sentyabrın 23-də müstəqilliyini elan edib, lakin dünya dövlətin müstəqilliyini tanıyıb.
Amma dünya Ermənistan Respublikasının müstəqilliyini haçan ki, SSRİ Millətlər Şurası, Sovet İttifaqının beynəlxalq hüququn subyekti və ərazi vahidi kimi artıq mövcud olmadığını bəyan edəndə Ermənistan Respublikası Alma-Atada MDB-yə birləşmək qərarına gəldi, Ermənistan müstəqillik elan etmək qərarına yox”.
Tarixi faktlar onu deməyə əsas verir ki, 1991-ci il Alma-Ata bəyannaməsi MDB-nin məqsəd və prinsipləri, onun əsasları haqqındadır. MDB-nin yaradılması ilə SSRİ-nin mövcudluğunu dayandırdığı Belovejn sazişi ilə bir daha təsdiq olundu.
1991-ci il dekabrın 8-də Rusiya, Ukrayna və Belarus liderləri Minsk yaxınlığındakı Belovejya meşəsində saziş imzaladılar və bununla da Sovet Sosialist Respublikaları İttifaqı nəhayət ki, beynəlxalq hüququn subyekti sayılmağı dayandırdı və geosiyasi reallıq olaraq mövcudluğunu dayandırdı.
Eyni zamanda, beynəlxalq əməkdaşlığın yeni subyekti olan Müstəqil Dövlətlərin Əməkdaşlıq Təşkilatının (MDB) yaradılması elan edilib.
Daha sonra dekabrın 21-də digər 8 keçmiş sovet respublikası – Ermənistan, Azərbaycan, Qazaxıstan, Qırğızıstan, Moldova, Türkmənistan, Tacikistan və Özbəkistan Alma-Ata protokolunu imzaladılar.
Ya bu dövlətlərin MDB-yə qoşulması, ya da MDB üzvlərinin sayının 11-ə çatması MDB-nin yaranma və ya yenidən bərpa olunma tarixi kimi şərh olunur.
Gürcüstan iki il sonra, 1993-cü ildə qoşuldu. O zaman MDB-nin tərkibinə 15 keçmiş sovet respublikasından 12-si daxil idi.
Politoloq Aleksandr Manasyan Alma-Ataya istinad etməyi yanlış hesab edir.
“Bu, sadəcə bəyannamədir, nə müqavilədir, nə də hüquqi qüvvəyə malik sənəddir. Onlar BMT-nin qəbul etdiyi sənədlərə belə əməl etmirlər, məsələn, güc tətbiq etmək, ərazini ələ keçirmək olmaz və bu, sadəcə bəyannamədir və Azərbaycanın özünü hansı statusda təqdim etdiyi hələ məlum deyil”.
Politoloq tarixə işarə edərək xatırladır ki, Azərbaycan Sovet Azərbaycanının varisliyindən imtina edərək 1918-20-ci illərdə Millətlər Liqasının heç bir üzvü tərəfindən tanınmayan Azərbaycan demokratik respublikasını bərpa edib.
O ölkə tarixi tanınmayan sərhədlərlə qoydu, harada ki, diqqətəlayiqdir ki, DQ olmayıb. Odur ki, Alma-Ataya gedən Azərbaycan Sovet Azərbaycanının varisi olmayıb və nə süverenlik aktı nə də referendum olmayıb.
Halbuki haçan 1991-ci ildə Alma-Atadan sonra Azərbaycanda Avropanın deməyi ilə referendum keçirildi və deyirdilər ki, di bir şey qəbul et eyibdir. O zmanda keçirilən referendumda da Qarabağ iştirak etməyib Lakin DQ (Artsax Respublikası) dekabrın 10-da artıq müstəqilləşmişdi”.
Politoloq iddia edir ki, Alma-Ata bəyannaməsi o sənəd deyil ki, mübahisəli ərazi məsələlərlə müzakirələr üçün əsas ola bilər.
