Qarabağda yekun qələbədən sonra Azərbaycan yerli ermənilərin cəmiyyətə inteqrasiyasını, dil və mədəniyyətin qorunmasını vəd edir. Bakının milli azlıqlarla münasibətlərinin mürəkkəb tarixi var və praktikada müxtəlif etnik qrupların hüquqları fərqlidir.
Bu haqda BBC-nin rus xidmətinin arayışında deyilir. Məktəb müəllimi Əlövsət (ad qəhrəmanın xahişi ilə dəyişdirilib) deyir:
“Tat olduğumu biləndə mənim 12-13 yaşım var idi”. Ailəsi 1990-cı illərin əvvəllərində Moskvadan Bakıətrafı qəsəbələrə köçüb və uşaqlığı ərzində Əlövsət özünü azərbaycanlı hesab edirdi.
Tatlar əsasən Azərbaycan paytaxtının yaxınlığında yaşayan fars mənşəli milli azlıqdır. Ölkədə onların sayı 28 mindən azdır ki, bu da ümumi əhalinin dörddə birini təşkil edir.
Onları azərbaycanlılardan fərqləndirən yeganə cəhət İran qrupuna daxil olan dildir. Halbuki bu gün nəsli dili təhlükədə hesab olunur.
“Atam tatar dilini yaxşı bilirdi, yaşlı nəsil həmçinin , amma artıq bizi heç kim tat dilini öyrətmirdi.Ədəbiyyat yox idi heç kim öyrətmirdi, dərslik də yox idi, mən də dili bilmirdim” – deyə Əlövsət qeyd edib.
Artıq yetkin yaşda milli mədəniyyəti ilə maraqlandı və Vkontakte-də bir qrup Azərbaycan tatları tapdı, orada Tat dilində mahnılar və ya Tat dilində mətnlər yerləşdirdilər, lakin yeni başlayanlara kömək edə biləcək kitablar və ya dərsliklər yox idi.
Azərbaycanın ən böyük milli azlıqları olan ləzgilər (2019-cu il siyahıyaalınmasının rəsmi məlumatlarına görə əhalinin 1,7%-i) və talışlar (0,8%) eyni problemlə üzləşirlər.
Cənubun Masallı rayonundan olan təqaüdçü Ədalət deyirdi ki, əvvəllər dərslik olmadığından məktəblərdə talış dili dərsləri bədən tərbiyəsi və musiqi dərsləri ilə əvəz olunubdur.
Bu il dərsliklər çıxdı. Ədalət müəllimin üç nəvəsi ana dilini məktəbdə öyrənməyə başlasa da, dərslərin sayı həftədə dörddən ikiyə endirilib.
Təqaüdçünün sözlərinə görə, uşaqlar talış dilini ancaq evdə danışdıqları üçün bilirlər. Azərbaycanın Cənub-Şərqində yaşayan talışların dili də fars dilinə, din və adət-ənənələri tatarlar kimi Azərbaycan dilinə bənzəyir.
Ləzgilər Şimalda, Rusiya ilə sərhədə yaxın ərazidə yaşayan dağıstanlılardır, dillərindən başqa, islam dininin qoluna görə də azərbaycanlılardan fərqlənirlər: onlar sünnidirlər.
Ana dilində məlumat almaq və öyrənmək hüququ, o cümlədən dərsliklərin və dil məktəblərinin olması Azərbaycanın 20 ildən çox əvvəl azlıqların dil və mədəni hüquqlarını qorumaq üçün bir sıra beynəlxalq sənədləri imzaladığı zaman götürdüyü öhdəliklərdə təsbit olunub.
Bunlar, məsələn, Regional və Azlıqların dilləri üzrə Avropa Xartiyası və Azlıqların müdafiəsi üzrə Çərçivə Konvensiyasıdır. Amma praktikada azlıqların nə lazımi dil hazırlığı, nə inkişaf etmiş mediası, nə də məktəbləri var. Tarixçi alim Arif Yunusov və hüquq müdafiəçisi Eldar Zeynalov qeyd ediblər ki, Azərbaycan azlıqları dəstəkləmək səmimi istəyi ilə deyil, Avropa Şurasına üzvlük tələblərinə cavab vermək üçün lazımi sənədləri imzalayıb.
“Problem təkcə məktəb dərsliklərinin olmamasında deyil. Hələ də müəllimlərin özləri üçün metodik vəsait yoxdur, talış dilinin tədrisi üçün yeni kadrlar hazırlanmır” – deyə Talış İctimai Şurasının üzvü Hilal Məmmədov bildirib.
Onun sözlərinə görə, yerli universitetlərdə Azərbaycan xalqlarının mədəniyyətini, adət-ənənələrini və dillərini öyrənən kafedra hələ sovet dövründə mövcud olsa da,hazırda mövcud deyil.
Azərbaycan hakimiyyətinin tez-tez milli azlıqlardan şübhələnməsinin səbəblərindən biri də onların separatizm məsələsinə həssaslığıdır.
1992-ci ildə Bakı Sovet İttifaqı ərazisində yaradılmış MDB-yə qoşulmaq istəməyəndə və rus qoşunlarının ölkədən çıxarılmasını tələb edəndə, tarixçi Arif Yunusovun fikrincə, “Sadval” ləzgilərin yaşadığı Azərbaycanın Şimalında yaranıb.
Rusiyada və Azərbaycanda ləzgilərin yaşadığı əraziləri birləşdirmək istəyən təşkilat bir dövlətə fəallaşdı. Onların qərargahı sərhədin o tayında, Dağıstanda yerləşirdi və Yunusov onların fəaliyyətini Moskvanın Bakıya təzyiq cəhdi ilə əlaqələndirir.
1993-cü ildə Qarabağda birinci müharibə zamanı, Cənubda özünü elan etmiş muxtariyyət – Talış-Muğan Respublikası yarananda talışlarla bağlı vəziyyət bir qədər fərqli idi.
Lakin Yunusovun qeyd etdiyi kimi, bu, çətin ki, onlar etnik separatizm idi, çünki muxtariyyəti yaradanlar Azərbaycan ordusunun tərkibində Qarabağda döyüşmüş hərbçilərdi ki, onların da arasında həm talışlar, həm də azərbaycanlılar olub.
Özünü Əlikram Humbətov muxtariyyətin prezidenti elan edib və onu elə adlandırırdılar.
Muxtariyyət cəmi iki ay davam etdi və Hümbətov həbsxanad peyda oldu. Talış İctimai Şurasının rəhbəri Hilal Məmmədov 2011-ci ilə qədər Azərbaycanda yeganə talış qəzeti olan “Tolış Sədo”nun (“Talışın səsi”) redaktorlarından biri olub.
2012-ci ildə o, dövlətə xəyanət və nifrət salmaq ittihamı ilə həbs edilib. Beynəlxalq İnsan haqları təşkilatları onu siyasi məhbus adlandırıb. Dörd il sonra o, prezident tərəfindən əfv olundu.
Qəzetin əvvəlki baş redaktoru, dilçi alim Novruzəli Məmmədov da 2007-ci ildə vətənə xəyanətdə ittiham olunaraq həbs edilib. Hüquq müdafiəçiləri onun həbsi zamanı döyüldüyünü, həbsxanada işgəncə şəraitində iztirablara məruz qaldığını, nəticədə onun hərəkət qabiliyyətini itirdiyini bildiriblər.
2009-cu ildə Novruzəli Məmmədov həbsxanada dünyasını dəyişib.
Digər talış, məşhur siyasətçi və kitab redaktoru Fəxrəddin Aboszoda vətənə xəyanətkar a aləti kimi Rusiyaya qaçıb. Hüquq müdafiəçiləri Moskvadan onu ekstradisiya etməməyi xahiş edib və qeyd ediblər ki, deportasiya edilərsə, siyasətçini ölüm gözləyəcək.
2020-ci ildə o, Azərbaycana ekstradisiya edilib və orada həbsxanada, rəsmi versiyaya görə intihar edərək dünyasını dəyişib.
Azərbaycanın milli azlıqların müdafiəsi ilə bağlı üzərinə götürdüyü öhdəlikləri niyə yerinə yetirmədiyi sualına cavab verən tədqiqatçılar qeyd edirlər ki, Azərbaycan milləti hələ formalaşmaq mərhələsindədir. Azərbaycan millətçiliyi Avropa və Qafqazdakından gec, yalnız 20-ci əsrin əvvəllərində yaranmağa başlayıb.
Mətbuat yazır ki, Azərbaycanın hərbi əməliyyatı nəticəsində əvvəllər ermənilərin yaşadığı bütün Qarabağ Bakının nəzarətinə keçib.
BMT-nin məlumatına görə, on minlərlə Qarabağ ermənisindən regionda mindən çoxu qalmayıb (Arsaxda qalan ermənilərin sayı 40-dan artıq deyil).
alanları üçün hakimiyyət əvvəlcədən qeydiyyatdan keçmək və Azərbaycan pasportunu almaq üçün sayt açıb və “Prezident Əliyev əmin olduğunu bildirib ki, ermənilər uğurla inteqrasiya eoluna biləcəklər”.
Amma nə ekspertlər, nə də bölgədən qaçqın düşmüş ermənilər bu vədlərə inanmırlar. “Azərbaycanlı məni küçədə öldürəcək, məhkəmə günahkar olduğuma qərar verəcək. Əgər onlardan birini mən vursam, o zaman 20 il həbs olunacağam”- deyərək qaçqınlardan biriqeyd edib.
Azərbaycanda istənilən səviyyədə seçkilər pozuntulara məruz qalır. Ucqar rayonlarda fəallar, siyasətçilər, jurnalistlər və hətta fermerlər polis zorakılığına məruz qalır və erməni kilsələri Alban, Ağvanan elan edilir.
Bundan əlavə, Azərbaycan cəmiyyətinin yeni reallığa hazır olub-olmaması bəlli deyil. Ermənilərə qarşı nifrətçilik nitqi hələ də məktəblərdə, o cümlədən dərsliklərdə geniş yayılıb.
Amma sosioloq Sergey Rumyantsevin fikrincə, ermənilərin Qarabağdan kütləvi şəkildə çıxarılmasından sonra onların hüquqları məsələsi açıq şəkildə mənasını itirib.
Ermənilər qayıtsa, yəqin ki, Bakı beynəlxalq imic naminə onlara şərait yaradacaq, belə olan halda, məsələn, öz ana dilində təhsil ala bilərlər.
Amma tədqiqatçının fikrincə, jurnalistlər və ya siyasətçilər bölgəyə gələndə bu, tamamilə təcrid olunmuş həyat olacaq və sakinlər Azərbaycan prezidentinə sədaqət nümayiş etdirməli olacaqlar. “Bu vəziyyəti “bütün avro şərtləri ilə getto” adlandıraq. Hesab edirəm ki, bu formatda hər şey mümkündür. Amma belə şəraiti etnik qrupun hüquqlarına hörmət adlandırmaq lazımdırmı?” – deyə Rumyantsev ritorik şəkildə sual verib.
Mətn factor.am-ə məxsusdur.
