Son üç ildə Cənubi Qafqazın dünya siyasətində mühüm dəyişikliklər baş verdi. Onlardan ən mühümü Azərbaycan tərəfindən Dağlıq Qarabağı işğal etməsi olub. Xarici ifaçıların mövqeləri güclənib və bu, Azərbaycanın Dağlıq Qarabağ məsələsini güc yolu ilə həll etmək cəhdləri ilə eyni vaxtda baş verib.Bu haqda analitik Serqey Melkonyan ARPl Armenia-nın elmi işçisi İranın İRNA KİV-I üçün yazıb.
“Dörd ildən sonra Azərbaycanın nəzarətində olan, İranla həmsərhəd ərazidə İsrailin mövcudluğu genişləndi. Və son illərdə Hindistan Ermənistanın əsas silah tədarükçüsünə çevrilib. Yeni ifaçıların meydana çıxması ilə əlaqədar Azərbaycan və Türkiyə qarşısına yeni hədəflər qoyub. Bu məqsədlər regionun geosiyasətinə təsir göstərəcək”- deyə o, qeyd edib..
Yeni hədəflərə olan ehtiyac hansıdır?
Melkonyan vurğulayıb ki, Azərbaycan yarandıqdan sonra 30 il ərzində öz dövlət kimliyini Ermənistana qarşı düşmənçilik üzərində qurub.
Analitikin fikrincə, bu kontekstdə Dağlıq Qarabağ problemi kiçik bir detal idi. Azərbaycanın əsas rəqibi olan Türkiyə Bakının strateji xəttini davam etdirir.
Ankara bu günə qədər davam edən Ermənistanın blokadasını təşkil edib, Yerevan Dağlıq Qarabağı təhvil verməklə Azərbaycanla problemlərini həll etməyənə qədər münasibətləri normallaşdırmaqdan imtina edib. Bu məqam Ankara ilə Yerevan arasında münasibətlərin nizamlanması üçün əsas olan ilkin şərtdir.
1.2020-ci ildə üçüncü Qarabağ müharibəsindən 3 il keçir. Ermənistan Silahlı qüvvələrini Dağlıq Qarabağdan rəsmən çıxarıb və Azərbaycanla münasibətlərin nizamlanması üçün danışıqlar aparıb.
Bakı yeni tələblər irəli sürməkdə davam etdi, İrəvan da bu tələbləri yerinə yetirdi. Azərbaycanın, o cümlədən Dağlıq Qarabağın ərazi bütövlüyünün tanınması. Lakin sonradan tələblər Dağlıq Qarabağın hüdudlarından kənara çıxıb.
2. 2020-ci ildə baş vermiş üçüncü Qarabağ müharibəsindən 3 il ötür. Ermənistan Silahlı qüvvələrini Dağlıq Qarabağdan rəsmən çıxarıb və Azərbaycanla münasibətlərin nizamlanması üçün danışıqlar aparıb. Bakı yeni tələblər irəli sürməkdə davam etdi və Yerevan da buna əməl edib. Azərbaycanın, o cümlədən Dağlıq Qarabağ da daxil olunmaqla ərazi bütövlüyünün tanınıdı.
Lakin sonradan tələblər Dağlıq Qarabağ sərhədlərindən kənara çıxdı.
Əvvəlan, Bakının özünün “anklavları” hesab etdiyi yaşayış məntəqələrinin Ermənistan ərazisindən Azərbaycana verilməsi.
İkincisi, Türkiyə və Azərbaycanın Ermənistan ərazisindən keçməsi üçün “Zəngəzur dəhlizi”nin təmin edilməsidir.
“Bu cür yanaşma göstərir ki, Ermənistan-Azərbaycan və Ermənistan-Türkiyə münasibətləri təkcə Dağlıq Qarabağla məhdudlaşmır. Sülh müqaviləsinin müzakirəsi prosesində Bakı təkid edir ki, sənəddə Ermənistanın Azərbaycanın ərazi bütövlüyünü tanıması, o cümlədən Dağlıq Qarabağ 86,6 min kvadrat kilometr əraziyə daxil edilməlidir. Lakin Bakı Ermənistanın ərazi bütövlüyünü tanımaqdan imtina edir.Bu, Bakının ekspansionist niyyətlərinin mühüm göstəricisidir.
Şuşidə, sonra isə Stepanakertdə Azərbaycan bayrağını qaldıran Əliyev “tarixi missiyasını” yerinə yetirib. Antierməni povestini saxlamaq naminə Əliyev qarşısına yeni qlobal hədəflər qoymalıdır” – deyə ekspert vurğulayıb.
Yeni hədəflər hansılardır?
2020-ci il müharibəsindən sonra Bakı “Zəngəzur dəhlizi” və “Qərbi Azərbaycan” povestlərini gündəmə gətirməyə başladı. Onlar ekspansionist təbiətlidirlər və Türkiyənin dəstəyiniqazanır”- Sergey Melkonyan qeyd edib.
“Zəngəzur dəhlizi” layihəsi mühüm və qısamüddətli layihələrdən biridir. Bu, rəsmi olaraq 2021-ci ilə planlaşdırılan Ermənistan ərazisindən Türkiyə ilə Azərbaycan arasında birbaşa əlaqəni nəzərdə tutur. Şuşinin bəyannaməsində. Türkiyə hökuməti bu layihənin iqtisadi deyil, siyasi olduğunu açıqlayıb.
Bu, Azərbaycan üçün də önəmlidir. 2023-cü -cü il “Zəngəzur dəhlizi” Ermənistanın istəyi olub-olmamasından asılı olmayaraq yayda açılacaq. Daha sonra Əliyevin köməkçisi Hikmət Hacıyev bəyan edib ki, Ermənistan ərazisindən keçən “Zəngəzuri dəhlizi” artıq Bakı üçün maraqlı deyil.
Söhbətdəki bu dəyişiklik İran”ın fəallığı sayəsində mümkün oldu və bu, Bakını İran ərazisindən keçən mövcud marşrutun modernləşdirilməsi təklifi ilə razılaşmağa məcbur etdi.
Beləliklə, Tehran Türkiyə və Azərbaycan tərəfindən Ermənistana hərbi-siyasi təzyiqləri müvəqqəti olaraq zəiflətdi. Amma bu ay Əliyev yenidən elan etdi ki, “Azərbaycandan Naxicevana sərbəst giriş olmalıdır, ona görə də gömrük rüsumları, yoxlamalar, sərhəd prosedurları olmamalıdır”.
Yəni Azərbaycan prezidenti “dəhliz” sözünü işlətmədən dəhlizdən danışır. Ona görə də nə Bakı, nə də Ankara öz ekspansionist niyyətlərindən, o cümlədən “Zəngəzur dəhlizi” məsələsindən əl çəkməyiblər, çünki əsas məqsəd daha qlobaldır”, – ekspert qeyd edib.
Melkonyan vurğulayıb ki, Bakı “Qərbi Azərbaycan” povestini fəal şəkildə yaratmaqda davam edir. Ona görə müasir Ermənistan “Qərbi Azərbaycan”dır.
Bunun kökü ictimai rəydə belədir. Əvvəlan dövlət kanalları Ermənistan ərazisindən xəbərləri və havanı “Qərbi Azərbaycan” kimi təqdim edir, dövlət qurumlarının nümayəndələri isə rəsmi elanlarda yalnız Azərbaycan yer adlarından istifadə edirlər.
İkincisi, “Qərbi Azərbaycan Respublikası” şəklində müvafiq infrastruktur hazırlanır. Prezident Əliyev tərəfindən birbaşa dövlət dəstəyi alır. Beləliklə, ictimai şüurda yeni ekspansionist niyyət qurulur.
“Artıq pantürkizm” lər arasında parçalanma başlayıb. Məsələn, Türkiyədə “Göyçə-Zəngəzur Cümhuriyyəti”nin yaradılması elan edildi.
Onun “təsisçilərinə” görə, bura müasir Ermənistan ərazisinin bir hissəsi daxil idi. Təşəbbüskarların həbsindən sonra Bakıda bəyanat verildi ki, ona görə, “Göyçə-Zəngəzur Cümhuriyyəti” mövcudluğunu dayandırır, “Qərbi Azərbaycana qayıdış” isə Prezident Əliyev düzgün yolla və XİN-in işi ilə getsə, mümkündür. “Qərbi Azərbaycan İcması” davam edir”.
Buna görə də bölündükdən sonra Bakının dövlət sərhədi ətrafındakı Ermənistan ərazisinə nəzarət gücləndirilir.
Beləliklə, “Zəngəzur dəhlizi” layihəsinin qısa müddətdə həyata keçirilməsinin mümkünsüzlüyünə baxmayaraq, ideya “Qərbi Azərbaycan”ın uzunmüddətli genişlənmə perspektivi ilə bağlıdır.
Ona görə də Yerevanla Bakı arasında istənilən razılaşma sülh deyil, müharibələr arasında atəşkəs olacaq. Bakı və Ankaranın tarazlığını ancaq güc balansı yaratmaqla cilovlamaq olar.
Ona görə də Ermənistanın müdafiə məqsədilə silah alması Türkiyə və Azərbaycanın kəskin reaksiyasına səbəb olur. Buna baxmayaraq, regionda sülhün bərqərar olmasının yeganə yolu Bakı və Ankaranın ekspansionist planlarını mülayimləşdirmək və neytrallaşdırmaqdır” – deyərək erməni analitik yazıb.
