Dağlıq Qarabağ münaqişəsinin hazırkı mərhələsində Dağlıq Qarabağ-Azərbaycan münaqişəsinin, sonradan müstəsna olaraq Ermənistan-Azərbaycan, ATƏT-in Minsk Qrupunun yeganə formatı olan Ermənistan-Azərbaycan münaqişəsinin həlli üçün həmsədrlər Rusiya, ABŞ və Fransanın təmsil etdiyi sülh yolu ilə nizamlanma üçün real mandatla birbaşa və vasitəçi cəhdlər olmuşdur.
Həmsədr ölkələrin diplomatları üç onilliklər uzunu , bölgəyə vəzifə səfərləri, sərhəd müşahidələri, nizamlanmaya dair tövsiyələr verməkdən yan keçməyən hərəkətləri ilə erməni xalqını çaşdırmaqla münaqişəni dondurub, öz hərəkətsizliyi ilə region tarazlığını hiss etmədilər.
2020-ci ilə qədər haçan ki, Azərbaycan ATƏT Minsk Qrupunun, həmsədr ölkələrin və beynəlxalq ictimaiyyətin güc tətbiq etməmək yanaşmalarına məhəl qoymayaraq, 2023-cü ilə yekun vuran problemi müharibə yolu ilə həll etmək qərarına gəldi.
Beynəlxalq sülhü və təhlükəsizliyi qorumağa, sülhə təhdidlərin qarşısını almağa və aradan qaldırmağa, sələfi təşkilat olan Millətlər Liqasının Azərbaycanın üzvlüyündən imtina etdiyinə dair əsaslandırmalarından yan keçərək təcavüz və ya sülhü pozan digər hərəkətlərin qarşısını almağa çağıran Birləşmiş Millətlər Təşkilatı bəyannamənin əsasları və ərazi məsələləri, mübahisəli sərhədlər və etnik münaqişələrin qeyri-qanuni olması ilə əlaqədar müraciətə baxılması şərti ilə Azərbaycanın beynəlxalq ailəyə daxil olmaq üçün müraciəti təmin edilmişdir. Millətlər Liqası qonşu Gürcüstan və Ermənistanla eyni vaxtda ərazi mübahisələrini qeydə alıb.
Millətlər Liqası eyni zamanda qonşu Gürcüstan və Ermənistanla eyni vaxtda ərazi mübahisələrini qeydə alıb. Sonuncu ilə mübahisə Qarabağ, Zəngəzur və Naxicevanla bağlı idi.
Beləliklə, beynəlxalq ictimaiyyət Azərbaycanın BMT-nin məqsəd və prinsiplərini, digər beynəlxalq öhdəliklərini aşkar şəkildə pozmasına, BMT Təhlükəsizlik Şurasının Dağlıq Qarabağa dair qətnamələrinə və BMT Təhlükəsizlik Şurasının hüquqi qüvvəyə malik qərarlarına əməl etməməsinə yaşıl işıq yandırıb.
Beynəlxalq Ədalət Məhkəməsi və Avropa İnsan Haqları Məhkəməsi Dağlıq Qarabağdakı etnik qrupları hədə-qorxu ilə tələb etməkdə və insanlığa qarşı digər cinayətlərdə ittiham edir.
Halbuki Azərbaycan Dağlıq Qarabağda və Azərbaycanın tərkibində nə vaxtsa yaşamış erməni əhaliyə qarşı törətdiyi əməllərə görə çoxdan beynəlxalq iqtisadi və siyasi sanksiyalara məruz qalmalı idi.
Əvəzində AŞ-nın İnsan Hüquqları üzrə müvəkkili sadəcə olaraq belə nəticəyə gəlir ki, hər hansı tərəfdə etibarlı təhlükəsizlik və ya müdafiə təminatlarının olmaması səbəbindən evlərini tərk etmək yeganə məntiqli seçimdir.
Ermənistanın geosiyasi xaosa sürüklənməsi əvəzinin Dağlıq Qarabağı qəpik-quruşlara çevirməsi tamamilə qəbuledilməzdir. Bir vaxtlar ATƏT-in Minsk Qrupunun həmsədr ölkələrinin səfirləri, AB və digər ölkələrin rəsmiləri Stepanakertə səfər etmiş, Artsax Respublikasının Prezidenti və parlamenti, hökumət üzvləri, vətəndaş cəmiyyətinin nümayəndələri ilə görüşmüşlər.
onlar öz paytaxtlarında Stepanakertdən ehtiyatla istifadə etdilər, Qarabağın əvəzinə indi məcbur edilmiş Xankəndi və ya Dağlıq Qarabağ ifadəsini tələffüz edirlər.Axı Artsax xalqı dünyanın ögey övladı deyil.
Ermənistanın geosiyasi xaosa sürüklənməsinin əvəzinin Dağlıq Qarabağı xırda qəpiklərə çevirməksə tamamilə qəbuledilməzdir.
– BMT Təhlükəsizlik Şurasının daimi üzvü və ATƏT Minsk qrupunun həmsədri, eləcə də Dağlıq Qarabağ münaqişəsinin həllində vasitəçi – 2020-ciil noyabrın 9/10-da olan Üçtərəfli bəyannamənin, eləcə də bu bəyannaməyə uyğun olaraq Dağlıq Qarabağda sülhməramlı əməliyyatın faktiki vasitəçisi və iştirakçısı kimi,həmçinin həmin bəyannəməylə sahmanlaşmış qaydaya görə, Rusiya Qarabağ məsələsindən istifadə edərək və sülhməramlı adı altında Dağlıq Qarabağda real varlıq yaratdı və türk müttəfiqini Ağdama dəvət edərək, bu işi “birgə monitorinq” adlandırdı.
Özünün icazəsiylə 2020-ci ildə Azərbaycan ~5000 kv. km ərazidə, hərbi əməliyyatlardan sonra, onun xahişi və imzası ilə daha ˜4400 kv. km ərazisi (Laçın, Ağdam, Kəlbəcər) müqabilində Rusiya Federasiyasının nəzarətində olan 5 kilometrlik Laçın dəhlizinin alınması ilə Azərbaycana verildi.
Ondan sonra DQ – Ermənistan yolu əvvəlcə Laçın humanitar dəhlizinə, sonra isə Azərbaycanın yurisdiksiyasında olan Stepanakert-Qoris avtomobil yoluna çevrildi.
Bunun ardınca Dağlıq Qarabağı Ermənistan və xarici aləm ilə birləşdirən yeganə yolda nəzarət-buraxılış məntəqəsinin quraşdırılması, qısa müddət sonra Laçın dəhlizinin blokadaya alınması, daha sonra isə Dağlıq Qarabağın tam blokadaya alınması, nəticədəsə 120 min insan 9 aylar ərzində aclığa düçar olub və cəmi bir günlük soyqırımı və müharibə əməliyyatlar nəticəsində yerli əhali öz dədə-baba yurdlarından, dogma vətənlərindən qovulublar.
Bu gün Rusiya etnik təmizləməyə dair mötəbər beynəlxalq təşkilat tərəfindən etnik təmizlənməni təsdiq edən sübut tələb edir.
Soyqırım baş verirdi Rusiyanın nüfuzlu varlığı və bunun tələbi 2020-ci ildə eyni dərəcədə nüfuzlu Rusiya sülhməramlı qüvvələrinin Dağlıq Qarabağın tamamilə rusiyapərəst xalqının uğursuzluğunu əks etdirir. Çətin reallıqdan sonra Rusiya tərəfi Dağlıq Qarabağın gələcək mövcudluğuna inanırdı.
Lakin Rusiya Federasiyasının rəsmi nümayəndələri hərəkətsizliklə razılaşmırlar. Onlar iddia edirlər ki, DQ əhalisinin DQ-dan təhlükəsiz təxliyəsi Rusiya sülhməramlılarının məsuliyyətli və fəal iştirakı ilə təmin edilib.
Rusiya sülhməramlıları məqsədinə əsasən nail olub. Erməni əhalisi olmayan DQ erməni əhalisinin deportasiyasından sonra Dağlıq Qarabağda Rusiya sülhməramlılarının olması isə soyqırımın legitimləşdirilməsindən və məsuliyyətin bölünməsindən başqa bir şey deyil.
Dağlıq Qarabağda hansı tarixi və siyasi hadisələrdən əvvəl Rusiyanın məsuliyyət daşıdığına gəlincə, onu şərhsiz təqdim edirik:
– 1813-cü il Gülüstan müqaviləsinə əsasən, İran öz tərkibində muxtar statusa malik olan Qarabağı Rusiyanın tərkibində tanıdı
– Sovet sistemi qurulduqdan sonra Rusiya Qarabağın hüquqi və siyasi statusunu nəzərə alaraq onu Azərbaycanla Ermənistan arasında mübahisəli ərazi kimi tanıdı və 1920-ci ildə Qarabağa rus qoşunlarının yerləşdirilməsi-ni nəzərə aldı
– 1921-ci ildə Rusiya Kommunist (bolşeviklər) Partiyası Mərkəzi Komitəsinin Qafqaz Bürosu Qarabağ məsələsinin həlli ilə məşğul oldu. Üçüncü ölkənin partiyası olan bu ərazi orqanı, belə məsələləri həll etmək səlahiyyətinə malik olmaaqla, üstəlik, Rusiya ərazisindən kənarda, Qarabağı zorla Azərbaycana birləşdirir, sonra isə muxtar vilayətin sərhədlərini müəyyən etməyi Azərbaycana tapşırır.
Bu qərarın məntiqinə görə, Qarabağ muxtariyyətinin ərazisi təxminən 8 min kvadratkilometrtəşkil olunmalı idi. Lakin 1923-24-cü illərdə DQMV ərazisi DQ-ın bir hissəsində təxminən 5 000 kvadrat. km əraziylə formalaşdı.
Sonrakı illərdə Sovet Azərbaycanının hakimiyyət orqanları Dağlıq Qarabağdan 600 kvadrat.km-ə yaxın ərazini fasiləsiz olaraq ayırdılar. Km. ayırdılar və vilayət üçün cəmi 4400 kv. km. ərazi buraxdılar.
Üstəlik, Muxtar Vilayət “Laçın dəhlizi” vasitəsilə Sovet Ermənistanından süni şəkildə təcrid edilib.
1924-cü ildə Dağlıq Qarabağ Muxtar Vilayətinin Konstitusiyası təstiq edildi və burada rəsmi sənəd kimi vilayətin ərazisi və yaşayış məntəqələri dəqiq müəyyən edildi.
– 1991-ci il avqustun 30-da Azərbaycan Ali Soveti 1918-1920-ci illər ərzində mövcud olan Azərbaycan Demokratik Respublikasını varisinin dövlət müstəqilliyinin bərpası haqqında Qətnamə qəbul etdi.
1990-cı il “Müttəfiq respublikanın SSRİ-dən çıxması ilə əlaqədar yaranan məsələlərin həlli qaydası haqqında” 3 aprel tarixli qanuna uyğun olaraq DQMV-I və yanaşı Şahumyan rayonu sərhədləri də daxil olunmaqla 1991-ci il sentyabrın 2-də Dağlıq Qarabağ Respublikası elan edildi.
Buna cavab olaraq Azərbaycan “Azərbaycan Respublikasının Dağlıq Qarabağ Muxtar Vilayətinin ləğvi haqqında” qanun qəbul etdi və ona görə 1923-cü ildə muxtariyyət yaradılması Azərbaycan xalqının milli maraqlarına zidd olan amil olaraq müəyyən edildi.
Lakin bu qərar SSRİ Konstitusiya Nəzarəti Komitəsi tərəfindən SSRİ Konstitusiyasına zidd olaraq tanındı.
– 1991-ci ildə Azərbaycan Dağlıq Qarabağ xalqının öz müqəddəratını təyin etməsinə qarşı hərbi əməliyyatlara başladı. Rusiyanın xahişi və bilavasitə zəmanəti ilə isə 1994-cü ildə DQR, ER və Az.Respublikası hərbi rəhbərləri tərəfindən böyük siyasi saziş imzalanmamışdan əvvəl atəşkəs sazişi imzalandı.
Bu, bu o halda ki, Dağlıq Qarabağ Respublikası Müdafiə Ordusu hansı ki, həmin zaman DQMV ətrafındakı əraziləri azad etmişdi (necə ki, Rusiya tərəfinin sevərək dediyi kimi) Müdafiə Ordusunun qalibiyyət kampaniyasını davam etdirərək, Azərbaycanı kapitulyasiyaya qısa müddətdə təslim olmağa məcbur edə bilərdi..
Belə alınır ki,İslamçı İranın tərkibində Qarabağ öz muxtariyyət statusuyla yanaşı, həm də Xristian Rusiyanın hökmranlığı dövründən fərqli olaraq, həmçinin İslam farslarının tərkibində iqtisadi və demoqrafik yüksəliş yaşayıb.
Bu cür fəal hərəkətsizlik misli görünməmiş insan (erməni tərəfdən -14 min itki ), humanitar (erməni tərəfdən – 6 min əlil, – 600 min məcburi köçkün və qaçqın), maddi itkilərə, əhalinin rifahının daim pisləşməsinə səbəb olub.
İndi bir tərəfdən bizdə Dağlıq Qarabağ əhalisi mühacirət yolu ilə gedir, insan haqları, demokratiya, beynəlxalq birlik, müttəfiqlər və sülhməramlılara olan məyusluq, digər tərəfdən isə beynəlxalq ictimaiyyət və onun maraqlı üzvləri var.
Bir əsrdir ki, birincilərin mütəşəkkil soyqırımını həyata keçirdikdən sonra ikincilər Azərbaycan tərəfi ilə Dağlıq Qarabağ ermənilərinin ləyaqətli qayıdışı və hüquqlarının müzakirəsi üçün yeni diskurs açıblar.
Təbii ki, Ermənistan bu tələdən qaçmalıdır. Artsax alət deyil, faktordur. Məhz bu sadə həqiqət Ermənistanı hərtərəfli təhlil etməli və 2020-ci ildə imzasını 9/10 noyabr tarixli Üçtərəfli Bəyannamədən (və digər törəmə sazişlərdən) geri götürməlidir.
Əks halda, eyni sənədin 1-8-ci bəndlərini unudaraq, DQ məsələsini bağlanmış hesab edən geosiyasi mərkəzlər, gördüyümüz kimi, yalnız 9-cu bəndə istinad edərək, Ermənistandan könüllü olaraq suverenlik güzəştlərini tələb edirlər.
Paralel olaraq Azərbaycan regional infrastrukturların onun və müttəfiqi Türkiyə tərəfindən əhatə olunduğunu unudub, Meğri bölgəsindən yeni yol çəkib dəhliz məntiqi ilə onlara ötürməkdən danışır.
Ona görə də regional infrastrukturun blokdan çıxarılması üçün addımlar Ermənistan deyil, Azərbaycan və Türkiyə tərəfindən atılmalıdır.
Vaxtilə Ermənistan Respublikası tərəfindən Dağlıq Qarabağ Respublikasının tanınmaması yanlış yanaşma idi. Lakin Ermənistanı Artsaxın suverenliyini tanımamaqda ittiham etmək erməni xalqını Minsk Qrupuna və həmsədr ölkələrə, beynəlxalq ictimaiyyətə və beynəlxalq hüquqa inanmaqda ittiham etməklə eynidir.
Və yeni müstəqil Ermənistan dövlətçiliyinin tarixi sübut edir ki, ordu döyüşə biləndə beynəlxalq hüquq işləyir. Əks halda, Ermənistan Respublikası da Artsaxın taleyi ilə təhdid altındadır…
