“Qardman-Şirvan-Naxicevan” ümumerməni birliyi 119 il əvvəl Fevralın 6-da Bakıda baş vermiş erməni-tatar tuqquşmalarına bəyanatla toxunub.
Bəyanatda qeyd olunur ki, “119 il əvvəl Fevralın 6-da Bakıda təxminən iki il bölgəni sarsılımış erməni-tatar toqquşmaları təsadüfi bir hadisə ilə başladı. Tatarlar (bu, hələ ümumi adı olmayan Zaqafqaziyanın türkdilli müsəlman əhalisinin kütləsinin adı idi) və ermənilər arasında xalqlararası gərginlik əlverişli şəraitdə hərbi qarşıdurmaya çevrilib.
Tarixşünaslıqda bu toqqulmaların səbəbləri barədə fikirlər və şərhlər çoxdur. Buna baxmayaraq, bunlar siyasi, ictimai, dini, sosial-iqtisadi ziddiyyətlərin nəticəsi kimi qiymətləndirmək olar. Bunların təşkilində həm çar rejimi, həm də Osmanlı höküməti iştirak ediblər.
Bakı toqquşmaları zamanı 200-dən çox erməni öldürülüb. Ətraflı qəsəbələrdən əvvəlcədən silahlanmış tatar qruplaşmaları Bakıya gələrək ermənilərə məxsus olan evlərə, mağazalara hücüm edirdilər.
Fevralın 8-də yalnız zavodlardan birinin ərazisində 40 ermənini birdən güllələdilər. Tatarlar arasında itkilərinin sayı xeyli az idi. Üstəlik, öldürülən ermənilər arasında çoxlu sayda qadın və uşaqlar, tatarlar arasında isə yalnız kişilər var idi ki, bu da tatarların silahsız və müdafiəsiz əhaliyə vəhşicəsinə hücum etdiyini sübut edir.
Bir tatar ağanın çağırışı məlumdur: “Kimin silahı varsa, ona istədiyi qədər güllə verərəm, kimin silahı yoxdursa, hamını silahlandırmağa qadirəm”.
Silahın təddərükü isə Bakı və Yelizavetpolun müsəlmanları arasında ifrat millətçi pantürkist dövlət ideologiyası yayılmaq istəyən Osmanlı imperiyası həyata keçiridi.
Bu münasibətlə, The Chicago Daily Tribune yazır ki, “Tatar üsyanının türk emissarları tərəfindən qızışdırıldığına dair təkzibolunmaz sübutlar var”.
“Daily Mail” qəzetinin müxbiri onu da bildirir ki, “Batumi yaxınlığında Qafqazda döyüşən tərəflərdən birinə silah çatdırmalı olan hərbi mallarla dolu paroxod peyda olub. Paroxodun bütün qulluqçuları müstəsna olaraq türklərdir.
Bakının ilk toqquşması və itkilərinin nisbəti ermənilərə qarşı hücümün əvvəlcədən planlaşdırılmış olduğunu açıq-aydın göstərir. Hadisələrin dövlət araşdırması hesabatında aşağıdakıları tapa bilərik:
“Gizli məsləhətləşmələr zamanı tatarların ifadələri əsasında həbs edilən bir sıra şəxslərin, əsasən də ermənilərin siyahıları tərtib edilib”.
1905-ci ilin Fevralında Bakıdakı qırğınları və 1988-ci ildə Sumqayıtda, 1990-ci ildə Bakıda baş vermiş erməni qırğınlarının təşkili arasında dəqiq oxşarlıq tapmaq heç də çətin deyil, baxmayaraq ki, Sumqayıt və Bakı timsalında azərbaycanlıları ən qəddar qisas təcrübəsini təkmilləşdiriblər.
Erməni-tatar toqquşmalarla qara fikirli tatar kütləsi və onun millətçi liderləri arasında ilk dəfə olaraq yaranmış anti-erməniçilik bu günə qədər dövlət səviyyəsində özünü göstərməkdə davam edir və 1918-1920-ci, 1988-1992-ci illərdə tarixi Qardman, Şirvan və Naxicevanın ermənilərinin etnik təmizləmələri və ermənilərdən boşaldılması və 2020-2023-cü illərdə Dağlıq Qarabağın erməni əhalisinə qarşı həyata keçirilmiş soyqırım cinayyətlərinə səbəb olub.
“Qardman-Şirvan-Naxicevan” ümumerməni birliyi 1905-ci ildə Bakının günahsız qurbanlarının xatirəsinə öz hörmətini bildirir. Ötən yüzilliyin tarixi təcrübəsi ən azı 4 dəfə sübut edib ki, heç bir şəkildə cəzalandırılmayan irqçilik və antierməniçilik davamlı olaraq soyqırım nəticələrinə gətirib çıxarmaq meylinə malikdir və bunun nəticəsində həm tarixi Qardman, Şirvan və Naxicevan, həm də Dağlıq Qarabağ tamamilə ermənilərdən boşaldılmışdır”.
