Bakı sülh gündəmi ilə bağlı yeni ilkin şərtləri gecikdirmədi. Rəsmi Bakı hələ də ortaq heç nəyi olmayan müxtəlif məsələləri birləşdirməyə çalışır.
Azərbaycan prezidenti bir daha sülh müqaviləsinin imzalanmasının ən mühüm şərtinin Ermənistan Konstitusiyasına dəyişiklik edilməsi olduğunu iddia etdivə həmçinin bildirdi ki, geri qayıtmaq hüququ ikitərəfli qaydada, o cümlədən qondarma “Qərbi Azərbaycan icması” nümayəndələri müqavilə əsasında təmin edilməlidir.
Bu barədə o, Kanada səfirinin qayıtmasının mümkünlüyü ilə bağlı sualını cavablandırıb.
Əgər “qayıtmaq hüququ” qarşılıqlıdırsa, deməli, onun bir neçə qatı var və Bakı ermənilərinə də şamil edilməlidir. Rəsmi məlumata görə, 1990-cı illərdə təkcə Bakıdan 204 min erməni deportasiya edilib.
Paralellər aparmaq üçün ictimai-siyasi xadim Vahram Athanesyan xatırladır ki, Dağlıq Qarabağın erməni əhalisi Azərbaycanda etnik azlıq deyil, dövlətin bir vahididir.
Onun statusu həm Sovet Azərbaycanı, həm də 1918-20-ci illərdə mövcud Xalq Cümhuriyyəti tərəfindən tanınır.
1919-cu il avqustun 19-da Dağlıq Qarabağın Milli Şurası ilə Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti hökuməti arasında Paris Sülh Konfransı onun yekun statusunun müəyyən edilməsinə qədər Dağlıq Qarabağı NDA sərhədləri daxilində müvəqqəti tanıyan saziş imzaladı.
Ermənistanda yaşayan azərbaycanlılarsa nə müstəqil, nə də Sovet Ermənistanında dövlət birliyi deyildilər, onların hüquqi və siyasi özünütəşkilat institutları yox idi.
Onlar da Xanlar, Şamxor, Daşkəsən və ya Sumqayıtda, Mingəçevirdə yaşayan 200 mindən çox erməni kimi etnik azlıq idilər.
Athanesyan yazır ki, Pandoranın qutusunu Əliyev özü açır, indi Stefanakertin siyasi elitası bundan yararlanmalıdır.
“Bu, Azərbaycan Prezidentinin aktuallaşdırdığı ciddi hüquqi və siyasi problemdir. Siyasi Stefanakert təşəbbüs göstərməyincə, heç kim Dağlıq Qarabağın erməni əhalisinin hüquqları məsələsini müzakirə etməyəcək.
Milli Məclis müvafiq prosesə başlayacaq. Kim deyirsə ki, Artsax məsələsi bağlanmayıb, o, siyasi iradə nümayiş etdirməyə və əsaslandırmanı beynəlmiləlləşdirməyə borcludur. Əliyev bunun üçün vasitə və imkan yaratdı. Qalır ki,Stephanakert “atılmış əlcəyi götürsün”.
Ermənistanın keçmiş Xarici işlər naziri Vardan Oskanyan hesab edir ki, Stefanakert yox,Yerevan təşəbbüs göstərməli və Azərbaycanla danışıqlarda geri qayıtmaq hüququnu qorumalıdır.
“Bu gün bununla bağlı Beynəlxalq Məhkəmənin qərarı var, bu ilin martında Avropa Parlamentinin qərarı var. Avropa Parlamentinin qərarı çox dəqiqdir, daha da irəli gedir.
Onlar Azərbaycanı Artsax nümayəndələri ilə bir araya gələrək onların beynəlxalq səviyyədə rahat və təhlükəsiz şəkildə geri qayıtmasını müzakirə etməyə çağırırlar. Burada iki mühüm amil var.
Biri deyir ki, Azərbaycan Artsaxın nümayəndələri ilə oturub müzakirə etməlidir, digərisə beynəlxalq iştirakla deyir. Daha nə istəyirik, bu gün lazımdır.
Amma gəlin heç vaxt bu bölgədəki ən çox erməni torpağı olan Artsaxı əhalinin bir neçə minilliklər boyu hərəkəti ilə müqayisə etməyə çalışmayaq”.
Amerika tərəfi Azərbaycanla danışıqlar zamanı Artsax sakinlərinin geri qayıtmaq hüququnu da vurğulayır. ABŞ dövlət katibinin Avropa və Avrasiya məsələləri üzrə müavini Ceyms O’Brayen jurnalistə müsahibəsində deyib:
“Biz qayıdış hüququnu qətiyyətlə müdafiə edirik. Bu, beynəlxalq hüquqda nəzərdə tutulub. Biz isə çalışmaqda davam edəcəyik ki, qayıtmaq istəyənlərin haqqı olsun.
Bütün bu məsələlər sülh sazişi kontekstində çox daha asan həll olunacaq. Bu bir az vaxt apara bilər, lakin irəliləyiş əldə etmək üçün bu, sadiq qalacağımız bir şeydir.
Eyni zamanda, İnsan Hüquqları üzrə Beynəlxalq Əməkdaşlıq şöbəsinin direktoru Bricit Düfur şəxsi təcrübəsinə əsasən deyir ki, Azərbaycan rəhbərliyi öz bəyanatlarında səmimi deyil. Belçikalı hüquq müdafiəçisi Azərbaycanda ən yüksək səviyyədə təşviq edilən erməni nifrətindən danışır.
“Mən Azərbaycanda dəfələrlə olmuşam, rəsmi şəxslərlə danışmışam və hər dəfə onların ermənilərə qarşı işlətdikləri dildən, xoşagəlməz zarafatlarından dəhşətə gəlirdim və iyrənirdim.
Mən başa düşmürəm ki, necə bu qədər kök sala bilir. Başa düşürəm ki, bizə yalnız təhsil, yalnız kitabları silmək və sıfırdan yazmaq kömək edə bilər”.
Vaşinqtonda Brukinqs İnstitutunda çıxış edən ABŞ dövlət katibi Entoni Blinken Yerevan və Bakının vahid birliyə malik olduğuna inandığını bildirib.
“Məncə, ölkələr arasında onilliklərlə davam edən münaqişəyə son qoyacaq və əslində regionda iqtisadi qarşılıqlı fəaliyyət, iqtisadi artım, eləcə də ölkələr üçün böyük imkan yaradan sülh sazişinin həyata keçirilməsi üçün nadir fürsət, potensial var.
Amerika tərəfinin optimizminin əksinə olaraq, Azərbaycanın sülh gündəminin müzakirələrindəki münasibəti Ermənistan tərəfində suallar yaradıb. Bu barədə bir neçə gün əvvəl Ermənistanın Xarici işlər naziri Ararat Mirzoyan məlumat verib.
“Biz Azərbaycan tərəfinə çoxlu konstruktiv təkliflər göndərmişik və artıq təklif etdiyimiz kimi, yaxın aylarda Sülh Müqaviləsini bağlamağa və imzalamağa hazırıq. Təəssüflər olsun ki, Azərbaycan tərəfdən hələ də cavab yoxdur.
Üstəlik, Azərbaycan yeni mövzular irəli gətirir. Ən azından bölgədə sülhün bərqərar olmasında səmimiyyətlə bağlı sual doğuran yeni mövzular irəli sürür”.
Entoni Blinken tərəfləri yeni ilkin şərtlərdən çəkinməyə çağırsa da, Əliyev “Sülh müqaviləsi”nin bağlanmasını yalnız bu halda mümkün hesab edərək, bundan sonra da Ermənistan Konstitusiyasına dəyişiklikdən danışmağa davam edir. Ermənistan yeni Konstitusiyanın olması perspektivindən danışsa da, Azərbaycanın bəyanatlarını qəbuledilməz hesab edir, onları daxili işlərə kobud müdaxilə cəhdi adlandırır.
