Artsaxın mədəniyyət irsinin monitorinqinin daimi müşahidəçisi monumentwatch.org saytı yazır:
“2023-cü ilin sentyabrında Artsaxın tam işğalından sonra Azərbaycan tərəfi əvvəlcə Şuşi şəhəri yaxınlığındakı məşhur Tank abidəsini nümayişkaranə şəkildə sökdü.
Xatırladırıq ki, tank Şuşinin azadlıq mübarizəsində həlak olan qəhrəmanların xatirəsinə ehtiramla yad edilən Artsaxın azadlıq mübarizəsinin simvolu, xüsusən qələbə simvolu idi.
Lakin 2023-cü ilin sentyabrında məlum oldu ki, Azərbaycan Stefanakertdən Şuşa gedən yolda yerləşdirilmiş tankı söküb, sonra məhv edib, irsi məhv edib və qələbənin xatirəsini nəsillərə ötürmək imkanını təhlükə altına alıb.
Bu günlərdə azərbaycanlı bloger Kamran Razmovar tank abidəsinin yanında video yayımlayıb, burada görünür ki, Azərbaycan tərəfi abidənin yaxınlığında yerləşən Xaçkarları, həlak olan azadlıq döyüşçülərinin adları yazılmış lövhələri də məhv edib.
O, cümlədən, 2021-ci ildə Karintakda 44 günlük müharibədə həlak olmuş Hakob Harutunyanın xatirəsinə ucaldılan Xaçkar, eləcə də bu ərazidə ucaldılan digər Xaçkarlar dağıdılıb.
Azərbaycanın bu istiqamətdə koordinasiyalı kampaniyası bir neçə mühüm xaçkarın məhv edilməsi ilə xüsusilə vurğulanır.
Onların arasında 2020-ci ildə dağıdılmış Hadrut rayonunun Arakeli kəndinin Xaçkarı, şəhərin azadlığı memorial kompleksinin Xaçkarı, 14-cü əsrə aid nadir Laçın tarixi qəbiristanlığının Xaçkarı, eləcə də bir sıra 15-16-cı əsrlərə aid Xaçkarlarıdır.
Bundan əlavə, qədim erməni-yunan Şuşi qəbiristanlığının XII-XIII əsrlərə aid nadir xaçkarları və digər ərazilərdə yerləşən Xaçkarlar yerlə yeksan edilib.
Bizim reaksiyamız
Xaçkarların hədəfə alınması beynəlxalq hüquqla qadağandır və bütün bəşəriyyətə qarşı ağır cinayət hesab olunur, çünki “erməni Xaçkarlarının sənəti. Xaçkarların simvolizmi və sənətkarlığı” əsəri 2003-cü ildən YUNESKO-nun siyahısına daxil edilmişdir.
O, “Qeyri-maddi mədəni irs siyahısı”na daxil edilib və ümumbəşəri dəyər hesab olunur. Bu o deməkdir ki, xaçkari sənətinin xüsusi hərtərəfli universal dəyəri və əlavə beynəlxalq müdafiəsi var.
Xaçkar mədəniyyəti də müharibə dövründə və müharibədən sonrakı dövrdə əlavə mühafizəyə malikdir. Xüsusilə, silahlı münaqişələrdə mədəniyyət sərvətlərin mühafizəsi haqqında 1954-cü il Haaqa Konvensiyasına əsasən, 1999-cu ildə qəbul edilmiş və Konvensiyaya əlavə edilmiş İkinci Protokolun prinsiplərinə uyğun olaraq, bütün Xaçkar mədəniyyəti müdafiəni gücləndirmişdir və ona vurulan istənilən zərər Protokolun 15-ci maddəsinin “a” bəndinə əsasən “ciddi pozuntudur” və beynəlxalq məhkəmələr tərəfindən müharibə cinayəti kimi cəzalandırılır.
Bu mədəni sərvətlərin gücləndirilmiş mühafizəsi haqqında qeyd olunan protokolun 10-cu maddəsi təsdiq edir ki, ona görə də bəşəriyyət üçün ən böyük əhəmiyyət kəsb edən mədəni irs gücləndirilmiş mühafizə altında olmalıdır və YUNESKO faktiki olaraq 2010-cu ildən bu günə qədər onu bütövlükdə nəzərdən keçirmişdir.
2010=cu ilin Xaçkar mədəniyyəti belədir. Protokolun 12-ci maddəsinə əsasən, işğal olunmuş ərazilərdə Protokolun iştirakçısı olan dövlət, yəni Azərbaycan gücləndirilmiş mühafizə altında olan mədəni dəyərlərin toxunulmazlığını təmin etməli, bu dəyərləri hücum və ya repressiya obyektinə çevirməkdən çəkinməlidir”.
