İyulun 17-20-də Böyük Britaniyanın paytaxtında Avropa Siyasi Birliyinin dördüncü sammiti keçiriləcək və burada Ermənistanın Baş naziri və Azərbaycan prezidenti iştirak edəcək.
İclasda 50-dən çox Avropa liderinin iştirakı gözlənilir. Təşəbbüs ilk olaraq 2022-ci ildə Fransa Prezidenti Emmanuel Makron tərəfindən irəli sürülüb.
Toplantı Avropa liderləri üçün məcburi olmayan siyasi müzakirə platformasıdır. Əvəzində bu toplanışlar Ermənistan üçün heç də az əhəmiyyət kəsb etmir.
Söhbət Praqada, sonra isə Qranadada Artsax və Ermənistan-Azərbaycan danışıqları prosesində dönüş nöqtəsi olan həmin konfransdan gedir.
Ermənistan və Azərbaycan prezidentləri Avropa Siyasi Birliyinin dördüncü sammitində iştirak etmək üçün Londona gedirlər. Üç günlük səfərin hansı nəticələrə gətirib çıxaracağını təxmin etmək hələ tezdir, xüsusən də iş gündəliyi ilə bağlı çox şey məlum deyil.
Hazırda bu hadisə ilə bağlı iki maraqlı fakt var. Fakt budur ki, Əliyev keçən il Qranada sammitini boykot etdikdən sonra bu il işdə iştirak etmək qərarına gəlib.
Əvəzində, bəzi məlumatlara görə, Britaniya hökuməti ilə protokol problemləri səbəbindən Türkiyə prezidenti bu dəfə işdə iştirak etməyəcək.
Avropa siyasi birliyinin sammitində regionumuzla bağlı məsələlərdə dönüş nöqtəsi oldu. Məsələn, 2022-ci ildə Praqa sammitində Rusiyanın Artsax danışıqları üçün ölümcül səhv adlandırdığı 1991-ci il Alma-Ata Bəyannaməsi ilə bağlı ilk dəfə razılaşma əldə edildi.
Bu arada Ermənistanın Baş naziri danışıqları və Praqada gözlənilən işləri yeni diplomatik fürsət kimi qiymətləndirib və Praqaya yola düşməzdən bir neçə saat əvvəl parlamentdə deyib:
“Bu danışıqlar sadə və asan danışıqlar deyil, amma demək lazımdır ki, bizim təhlilimizə və mənim qiymətləndirməmə görə, son müzakirələr və diplomatik işlər irəliləyiş üçün müəyyən yer açıb.
Artıq 2023-cü ildə Qranadada beştərəfli müqavilə imzalamaq ümidi var idi. Baş nazir zirvədən əvvəl bir daha açıqlama verdi. Lakin Əliyevin boykotu gözləntiləri puça çıxardı və imzalanan sənəd dördtərəfli xarakter aldı.
Avropa Şurasının sədri Şarl Mişel, Fransa Prezidenti Emmanuel Makron və Almaniya kansleri Olaf Şolz Ermənistanın müstəqilliyi, suverenliyi, ərazi bütövlüyü və sərhədlərinin toxunulmazlığına sarsılmaz dəstəklərini vurğuladılar.
Avropa siyasi ictimaiyyətinin dördüncü sammiti öncəsi Ermənistan tərəfi gözləntiləri barədə danışmırdı. Bunun əvəzində tərəflər Qərbdən, daha dəqiq desək, ABŞ Dövlət Departamentindən “çətin seçimlər və çətin kompromislər” haqqında siqnallar aldılar.
Danışıqlar prosesi ilə bağlı hələ görünməyən başqa qaynayan məsələlər də var. Erməni mətbuatı bu barədə demək olar ki, yazmır, amma Azərbaycan domenində yeni yanaşma var ki, “Lusavor Hayastan” partiyasının rəhbəri bu haqda xüsusi təyinatlı keçmiş səfir Edmon Marukian məlumatlandırır.
“İndi elə lobbiçilik var ki, Azərbaycan hansısa prinsipial sənədi təbliğ etməyə, onu imzalatmağa çalışır, hansı ki, “sülh müqaviləsi” deyil, Ermənistanla bağladığımızı dünyaya “sata” bilər. Yəni Ermənistanla nəsə bir şey imzaladıq diplomatic əlaqələr qururuq.
Səfirlik də məsələn Yerevanda və ya Bakıda açılmaqdan söhbət getmir.Tbilisidə açılmasından söhbət gedir.Yəni, orada Ermənistan və Azərbaycan məsələləri ilə məşğul olan diplomatlar olsun ki, bir-biriylə ünsiyyətdə olsunlar.
Gördük, bir-birimizlə ünsiyyət yaratdıq 4 kənddən çıxdıq,onlar çıxmadılar.
Bir-birimizlə nə danışırıqsa, biz onu edirik, onlar etmir. Ermənistan mühasirədə qalmaqda davam edir, Azərbaycan həbsxanalarında əsirlər qalmaqda davam edir, Azərbaycan dəhliz tələb etməkdə davam edir, Azərbaycan “Qərbi Azərbaycan” tələb etməkdə davam edir
Bütün bunlar qalacaq, amma bir kağız imzalatmaq istəyirlər, istəyirlər COP29-un yanında bir tryuk etsinlər, yəni, cətin məsələlər var, alınmır, gəlin heç olmazsa bunu edək., hiylə işlətməlidirlər ki, çətin məsələlər var, alınmayacaq, heç olmazsa bunu edək. İstisna olunmur ki, Qərb də desin: Yaxşı edin, heç olmazsa bir kağız göstərək bunu etmişik ”.
Sabiq səfirin sözlərinə görə, bu təklifin çərçivə sazişi ilə heç bir əlaqəsi yoxdur. Onun sözlərinə görə, çərçivə eyni sülh müqaviləsidir. O, xəbərdarlıq edir ki, Azərbaycan sülh müqaviləsindən başqa heç bir sənəd imzalamaqla Ermənistanın 29 min 800 kvadrat kilometr ərazisini tanımayacaq.
Daha qlobal mənada, Avropa Siyasi Birliyinin Sammiti yeni dünya düzəni haqqındadır. Elə ilk sammitdə AB-nin Xarici Əlaqələr və Təhlükəsizlik üzrə Ali nümayəndəsi Josep Borrell deyib: “Görüş Rusiyasız yeni dünya nizamı axtarır”.
O vaxtdan Ermənistan rəhbərliyi dəyişikliklərdən xəbərdar idi və Praqa ATƏT-in Minsk Qrupu olmadan yeni prosesin və yeni formatın başlanğıcı idi. 2022-ci ildə bu faktı parlamentin sədri Alen Simonyan da təsdiqləyib.
“Bəli, düz eşitdiniz. Fransa Prezidenti, Avropa Birliyinin sədri və iki ölkənin liderləri. Bu tamamilə yeni formatdır və bundan bizim ehtimallarımız çoxdur”
Gözləntilər içərisində Ermənistan-Türkiyə münasibətlərinin bərpası ehtimal olunur.Praha sammiti çərçivəsində idi ki, ilk dəfə Paşinyan- Erdoğan-Əliyev qedi-rəsmi görüşü baş tutdu.
O zaman çoxlarının diqqətini masada qoyulan kitab cəlb etdi.Sonralar aydın oldu ki, kitab albanyalı yazıçı Lea İpin “Tarixin sonu və yeni dövrün başlanığıcı” kitabıdır Alınan aadddımmı yoxsa təsadüfmü, belə də aydın olmadı.
