Cənubi Qafqaz regionunda kommunikasiya marşrutu ilə bağlı Vladimir Putinin Bakıya səfərindən sonra Rusiyanın yüksək rütbəli rəsmilərinin bu yaxınlarda açıqladığı mövqe və onun son günlərdə təkrarlanması İranın Rusiya rəsmilərinə bəyan etdiyi müəyyən prinsip və əsasların birmənalı şəkildə vurğulanmasını tələb edir.
“Tasnim”-in məlumatına görə, Rusiya Prezidenti Vladimir Putinin Bakıya səfərinin yekunlarına əsasən, Rusiyanın Xarici işlər naziri Sergey Lavrov Birinci anala verdiyi şərhdə belə deyib.
“Biz Bakı ilə Yerevan arasında tezliklə sülh sazişinin bağlanmasının və kommunikasiya blokadasının götürülməsinin tərəfdarıyıq.
Nazir Ermənistan hökumətini bu yolda əngəl adlandırıb və əlavə edib. “Təəssüf ki, Ermənistanın Syünik bölgəsinə gəlincə, Ermənistanın Baş naziri Nikol Paşinyanın imzaladığı saziş Ermənistan rəhbərliyi tərəfindən sabotaj edilir. Bu mövqenin mənasını anlamaq çətindir”.
Rusiya Xarici işlər nazirinin bu mövqeyindən sonra Moskvanın Azərbaycan Respublikasından Naxicevan ərazisindən Şərq-Qərb marşrutuna çevriləcək “Zəngəzur” adlı dəhliz açmaq istəyi ilə bağlı mətbuatda müxtəlif şərhlər və fərziyyələr səslənib.
İranın yüksək vəzifəli rəsmiləri Rusiya, Azərbaycan Respublikası, Ermənistan və Türkiyə rəsmiləri ilə müxtəlif görüşlərdə bildiriblər ki, Tehran sərhədlərə və regiona geosiyasi dəyişikliklər gətirəcək dəhlizə razı deyil.
Rusiya Xarici işlər nazirliyinin mətbuat katibi Mariya Zaxarovanın son açıqlamalarından sonra Rusiyanın bu mövqeyə həssaslığı artıb.
O, açıqlamasında bildirib ki, Zəngəzur dəhlizi Ermənistanın Syünik vasitəsilə Azərbaycanın əsas ərazisini Naxicevanla birləşdirə biləcək marşrutdur.
Ermənistanla üçtərəfli sülh danışıqlarında Zəngəzurun blokunun açılması mütləq müzakirə olunacaq və Moskvanın Yerevanla Bakı arasındakı münasibətlərin blokunun açılmasında mövqeyi bəllidir.
“Rusiya Federasiyasında müvafiq sazişlərin həm Ermənistanın, həm Azərbaycanın, həm də qonşu dövlətlərin, Rusiya, və İranın maraqlarına cavab vermək üçün qarşılıqlı razılaşma əsasında və qarşılıqlı məqbul şərtlərlə həyata keçiriləcəyi güman edilir”-deyə diplomat bildirib.
Bundan əvvəl Ermənistan və Azərbaycan arasında sərhədin demarkasiyası üzrə üçtərəfli komissiyanın rusiyalı həmsədri, Rusiya Federasiyasının baş nazirinin müavini Aleksey Overçuk bildirib ki, yollar keçdiyi ölkələrin suverenliyi altında olmalıdır.
İranın mövqeyi ilə bağlı sualı cavablandıran Zaxarova jurnalistlərə deyib. “Biz İran tərəfinin Zəngəzur dəhlizi ilə bağlı narahatlığını gördük və aydınlaşdırma üçün Tehrana müraciət etməliyik”.
Amma Moskvanın bu məsələdə mövqeyi tamamilə müəyyəndir. Hesab edirik ki, bu qərar Ermənistan, Azərbaycan və regionun qonşuları üçün məqbul olmalıdır”.
Bu mövqe Bakı və Yerevan arasında 44 günlük müharibədən sonra (27 sentyabr – 11 noyabr 2020-ci il) Moskva 2020-ci il noyabr Sülh sazişinin 9-cu maddəsinin təkrarıdır. 9-cu maddə tərəflərdən rabitə kanallarının bloklanmasını dayandırmağı tələb edir.
Son müzakirələrdən sonra İran Rusiya tərəfinə lazımi mesajı çatdırmaq üçün diplomatik tədbirlər görüb və İranın Xarici işlər nazirinin köməkçisi, Avrasiya məsələləri üzrə baş direktor Müctəpə Dəmirçili Rusiyanın Tehrandakı səfirini (Aleksey Dedov) çağırıb.
İran Xarici işlər nazirliyi ona etirazını bildirərək, Qafqazda sabit sülh və regional əməkdaşlığı təmin etmək üçün ölkələrin milli suverenliyinə, ərazi bütövlüyünə və qarşılıqlı maraqlarına hörmət göstərildiyini qeyd edib.
Məlumatlı mənbələrə görə, İranın Rusiyadakı səfiri də İranın son mövqeyə etirazı ilə bağlı Rusiya Xarici işlər nazirliyinə məlumat verib.
Ümumiyyətlə, Rusiya hakimiyyətinə bir neçə məqamı xatırlatmalıyıq.
Əvvəlan, Rusiya Xarici işlər nazirliyi İranın gözləntilərinə zidd açıqlamalar verib. İran İslam Respublikasının Naxicevanı Azərbaycanla birləşdirən istənilən dəhlizin, məsələn, Zəngəzurin və s.-nin əleyhinə olması ilə bağlı İranın aydın mövqeyini İranın yüksək vəzifəli rəsmiləri vasitəsilə ruslar yaxşı bilirlər. Ona görə də bu mövqe təəccüblüdür.
İkincisi, Moskva hakimiyyəti çox gözəl başa düşür ki, İran İslam Respublikası regionda aydın və sadə mövqeyə malik müstəqil ölkə kimi, xüsusən də Cənubi Qafqazda baş verən ən xırda hadisələrlə bağlı həmişə Amerikanın, Qərbin və hamının əleyhinədir.
İnqilabdan sonra hegemonluğa və hadisələrə can atanlar islamçıdırlar, onlar Tehranın qlobal zorakılıqla mübarizə strategiyasını təsdiqləyirlər.
Üçüncüsü, İran ölkənin heç bir bölgəsində sərhədlərin dəyişdirilməsini və sərhəd təhlükəsizliyində hər hansı dəyişikliyi qəbul etməyəcəkdir.
Dördüncüsü, Cənubi Qafqazda heç bir ölkənin təhlükəsizlik qaydaları və geosiyasi mövqeyi digərindən üstün deyil. Bəs niyə bizim rus dostlarımız Ermənistanla problemlərini həll etmək üçün Zəngəzur dəhlizindən istifadə etməli olduqlarını düşünürlər?
Beşincisi, Moskva Ukrayna ilə müharibənin ortasında olanda amerikalılar NATO-nun dərisi altında ilan kimi Cənubi Qafqaza yol açmaq istəyirlər. Amma İran İslam Respublikası NATO və ABŞ-a qarşı tam gücü ilə dayanıb, ona görə də ABŞ Prezidenti Co Bayden administrasiyası Zəngəzur dəhlizinin açılmasına yeganə maneənin bu olduğunu bildirib.
Rusiya ona da diqqət yetirməlidir ki, Zəngəzur dəhlizi məsələsində bu ölkənin Ukrayna məsələsi ilə məşğul olduğu bir vaxtda İran və xüsusən də onun mənəvi lideri təkbaşına özünə hörmət edən tərəflərin, xüsusən də Qərb tərəflərinin ifratlarına qarşı durdu və onlara təcavüz etməyə imkan vermədi.
İranın öz mövqeyini açıq şəkildə bildirdiyi və bu məsələdə İranın aydın mövqeyinin sübutu olan indi də Rusiyanın bunu niyə açıqlaması təəccüblü sualdır.
Altıncısı, iki ölkənin hakimiyyət orqanları strateji əlaqələr qurmağa hazırlaşır və bu, İran İslam Respublikasının iradəsinə işarədir. Rusiyanın yüksək rütbəli məmurlarının, xüsusən də bu ölkənin Prezidenti Vladimir Putinin diqqətini çəkdiyi sual.
Vladimir Putinin İran İslam Respublikasının yüksək vəzifəli şəxsləri ilə çox mühüm və aşkar razılaşmalarını və iki ölkə arasında strateji əlaqələrin qurulmasının vacibliyini nəzərə alsaq, Rusiya Xarici işlər nazirliyinin bu mövqeyi təəccüblüdür.
Belə görünür ki, Rusiya Xarici işlər nazirliyi “strateji münasibətlər”in praktik mənasını yenidən müəyyənləşdirməlidir.
Yeddincisi, indi belə bir təəssürat yaranıb ki, Rusiya Xarici işlər nazirliyi səhv edir və İranın müxalifəti ucbatından faktiki olaraq yaradılmayacaq xəyali Zəngəzur dəhlizindən istifadə edərək Ermənistanla problemin həllinin onun marağında olduğunu düşünür.
Xatırladırıq ki, Zəngəzur dəhlizinin açılması İranın Avropaya çıxış qapılarından birinin bağlanması və İran İslam Respublikasının qonşularının sayının 15-dən 14-ə endirilməsi deməkdir.
İran və Rusiyanın can atdığı “strateji əlaqələr” konsepsiyasına görə, bu cür taktiki gedişlər strateji münasibətlərin əsaslarına ziddir.
Sonuncu məqam ondan ibarətdir ki, çox güman ki, hansısa “Zəngəzur dəhlizi” və ya hansısa başqa dəhliz açmaq istəsələr, qərblilər mütləq buna qarşı çıxacaqlar və o zaman bu münaqişə İranın çox həssas Şimal-Qərb sərhədində yeni alov ocağı yaradacaq. . .
Əgər hər hansı bir ölkə öz sərhədlərindən kənarda öz problemlərini başqalarının hesabına qızışdırmaqla və yeni münaqişə cəbhələri açmaqla həll edə biləcəyini düşünürsə, o zaman dünyanın heç bir yeri təhlükəsiz olmayacaq və dünya davamlı xaos içində olacaqdır.
