Ermənistanla Azərbaycan arasında münasibətlərin tənzimlənməsi üçün təkcə “Sülh müqaviləsi”nin 17 bəndi deyil, həm də bu sənəddə geridə qalan və ya eyni zamanda müzakirə olunan bir sıra məsələlər də vacibdir.
İlkin şərtlər müqavilənin gələcək taleyinə əhəmiyyətli təsir göstərir. Problemli məsələlərin həlli üçün müxtəlif mexanizmlər müzakirə olunsa da, Ermənistan tərəfi sənədi tez bir zamanda imzalamağa hazır olsa belə, hələlik razılaşmadan kənar fundamental məsələlərdə qarşılıqlı razılıq əldə olunmayıb.
Bölgədə sülhün bərqərar olması üçün ilk zəruri şərt, rabitə kanallarının açılması “Sülh müqaviləsi”nin bəndlərindən biri olub, baxmayaraq ki, bir ay öncə onun sənəddən çıxarıldığı məlum idi.
İndi bu problemi həll etməyin iki variant var:
Birincisi versiya, Yerevanın təklif etdiyi “Sülh kəsişməsi” layihəsidir ki, bu layihədə Ermənistan bütün istiqamətlərdə avtomobil yolları, dəmir yolları, kabel və qaz kəmərləri üçün yer ayırmağa hazırdır.
İkinci versiya, 9 noyabr 2020-ci il tarixli elanın 9-cu bəndinə əsaslanır. Bu versiyanın tərəfdarları üçtərəfli bəyannamənin digər tərəfləridir: Rusiya və Azərbaycan.
Özü də Rusiya Ermənistan ərazisindən keçməklə Azərbaycandan Naxicevana gedən yolda özünün də iştirakını tələb edir.
Belə olan haldasa Ermənistanın Baş naziri 9 noyabr tarixli üçtərəfli bəyanatın həmin hissəsinə istinad etməyi qəbuledilməz hesab edir.
“Bu, 9-cu maddənin alt məzmun bəndidir və 9-cu maddənin əsas məzmunu regionda bütün iqtisadi və nəqliyyat əlaqələrinin blokdan çıxarılmasına aiddir”.
9-cu bənddən öncə sənəddə digər müddəalar da var, məsələn, hərbi əsirlərin, girovların və digər məhbusların, yaxud Şimal bölgəsində və qonşu rayonlarda məcburi köçkünlərin və qaçqınların qaytarılmasıdır.
Ermənistan hökuməti bəyan edir ki, heç kimin erməni tərəfini heç bir müddəaya əməl etməməkdə ittiham etməyə əsası yoxdur. Parlamentin sədri Alen Simonyanın sözlərinə görə, bunun əvəzinə başqa izahatlara ehtiyac var.
“Mən düşünmürəm ki, Ermənistan 9 noyabr bəyanatından hər hansı imzanı geri çəkməlidir, hesab edirəm ki, Azərbaycan və Rusiyanın Ermənistan Respublikasına birinci, ikinci, üçüncü, dördüncü, beşinci, altıncı, yeddinci, habelə səkkizinci bəndə dair veriləcək cavabları var.
Doqquzuncu bəndə gəlincə, Ermənistan öz öhdəliklərini yerinə yetirir. Ermənistanın öhdəliklərinin, doqquzuncu bəndin və bütün sənədin əsası da “sülh kəsişməsi” məntiqindədir”.
Və bu məntiqdə ayrı bir problem, yol nəzarəti mövzusu yeni təkliflə yeni inkişaf alır. Söhbət Azərbaycandan Naxicevana gedən yolda özəl mühafizə şirkətinin olmasından gedir.
Təklif Ermənistan tərəfindən olunub, lakin müxalif deputat Artur Xaçatryanın inamınca Azərbaycanın ilkin şərtlərinə əsaslanaraq edilib.
“Azərbaycan prezidenti bəyan edib ki, onlar erməni sərhədçilərinin azərbaycanlılarla əlaqə saxlamasını istəmirlər və birdən-birə şəxsi mühafizəçi ideyası yaranır.
Bu barədə üç ay əvvəl danışaydınız”.
Son mətbuat konfransında Ermənistanın Baş naziri ilk dəfə sensasion “özəl qəyyumluq şirkəti” ideyasından danışdı, bundan sonra bir çox məmurlar onun hansı tənzimləmədən danışdığını izah edə bilmədilər.
“Əslində, təklifin altında tənzimləmələrin dəqiq təəssüratı var ki, onun mötərzələrini Ermənistanın Xarici işlər naziri Ararat Mirzoyan açmışdır.
“Mən daima təccüblənirəm reallıq bənddən bəndə, fikirdən fikrə bir ifadə dəyişir sonar həmin dəyişən ifadə üzərinə digəri əlavə olunur, sonar başqa bir ifadə yaranır daha sonra əhatəli şəkildə dövrüyyəyə elə bir şey qoyulur ki, əslində heç mövucd olmayıbmış.
Hər hansısa bir olay, hansı ki, özündə dəhliz yaradılmasını, ona nəzarət edilməsini başqa bir tərəfə təhvil verilməsi, müzakirə olunmur.
Söz tamam başqa olay barədədir.
Əslində, adamların təhlükəsizliyin hissiyyatı bir dərəcə də qalxsın deyə , bu müzakirə olunacaq versiyalardan yalnız biridir.
“Həqiqətin məqalədən məqaləyə, rəydən fikrə dəyişməsi, bir söz əlavə edilməsi, sonra həmin dəyişmiş sözə başqa bir söz əlavə edilməsi, daha sonra başqa bir söz, daha sonra əslində mövcud olmayan bir şeyin fırlanmağa başlaması məni təəccübləndirməyə davam etmir.
Dəhliz yaradılması və onun nəzarətinin başqa tərəfə verilməsi nəzərdə tutulmur. Biz başqa şeydən danışırıq. Əslində, insanların təhlükəsizlik hissini daha da artırmaq üçün bu nəzərdən keçirilən variantlardan yalnız biridir.
Biz, məsələn, hər iki ölkədə lisenziyası olan, yük və ya sərnişinləri qatarda və ya qatardan kənarda müşayiət edə bilən özəl mühafizə şirkətini daxil edə bilərik.
Nə dövlətin, nə də ki, guya blokdan çıxarılan, indiki halda dəmir yolu boyunca yerləşən özəl infrastrukturun olması bizim üçün məqbul olmayıb, indi də məqbul deyil.
Ermənistan da yolları verməyə hazırdır. Uzun müddətdir ki, Ermənistan hökuməti həm Naxicevan, həm də Azərbaycanın özü tərəfindən Ermənistan-Azərbaycan sərhədində keçid məntəqələrinin yaradılması ilə bağlı qərar layihəsini dövriyyəyə buraxıb.
Bununla belə, regionun sülhü və blokun açılması Ermənistan Konstitusiyasının dəyişdirilməsi tələbi ilə Azərbaycanın yeni ilkin şərtləri qarşısındadır. Ermənistan hökuməti belə bir prosesə təşəbbüs göstərsə də, heç bir sənəddə belə bir bənd yoxdur, lakin bu, Azərbaycanın tələb etdiyi müddəalara deyil, 2027-ci ildən tez olmayan müddətə əsaslanır.
Ermənistanın Baş naziri Azərbaycanın mövqeyini destruktiv hesab edir və eyni yolla getmir, baxmayaraq ki, Azərbaycan Konstitusiyasında Ermənistan əraziləri ilə bağlı əks istiqamətdən daha çox ambisiya var.
Azərbaycan Konstitusiyasında 1918-ci ildə ilk Azərbaycan Respublikasının yaradılmasının elan edilməsinə istinad edərək, Azərbaycan Syünik və Vayots-Dzor bölgələrini habelə Ararat, Armavir, Geqarkunik, Tavuş, Lorinin və Şirak vilayətlərinin bəzi hissələrini öz əraziləri hesab edir.
“Amma biz sülh prosesini dalana dirənməmək üçün bu məsələni qaldırmırıq. Xüsusilə ona görə ki, biz inanırıq ki, Sülh müqaviləsi bu problemi tamamilə həll edir.
Konstitusiyalar məsələsində Ermənistan tərəfi iki əks arqument irəli sürür. Ermənistanın Konstitusiya Məhkəməsi Ermənistan-Azərbaycan sərhədinin demarkasiyası komissiyalarının avqustun 30-da Konstitusiyaya uyğun olaraq imzalanmış Nizamnaməsini tanısa, Ermənistanın ambisiyaları ilə bağlı narahatlıqlar aradan qalxacaq.
Azərbaycanın ambisiyaları nöqteyi-nəzərindən isə Ermənistan tərəfi “Sülh müqaviləsi”ndə artıq razılaşdırılmış bəndi yetərli hesab edir ki, ona görə də “heç bir tərəf öz daxili qanunvericiliyinə bəhanə kimi bu müqavilənin müddəalarına əməl etməməyə istinad edə bilməz”.
