Azərbaycan Ermənistanın “Sülh müqaviləsi” layihəsində razılaşdırılmış məsələləri imzalamaq təklifini artıq rədd etsə də, sənədin noyabra qədər imzalanmasının mümkünlüyü gündəmdə qalır.
Son tarix BMT-nin noyabr ayında Bakıda keçiriləcək iqlim konfransı COP29 ilə bağlıdır. Daha əvvəl Ermənistanın Baş naziri bildirib ki, “Sülh müqaviləsi” layihəsinin 17 bəndindən 13-ü tam razılaşdırılıb, 3-nün məzmunu razılaşdırılıb, yalnız bir bənd hələ də razılaşdırılmamış qalır.
Yerevan hələlik COP29-da iştirak edib-etməmək barədə danışmağı məqsədəuyğun hesab etmir, lakin ümid edirik ki, BMT-nin Bakıda keçirilməsi planlaşdırılan iqlim konfransı siyasi qərarların qəbulu üçün rıçaq olacaq.
Qərar həm erməni hərbi əsirlərin qaytarılmasına, həm də “sülh müqaviləsi”nin imzalanmasına aid ola bilər. Fransanın Avropa və Xarici işlər naziri Stefan Sejour Yerevanda sonuncu variantdan danışaraq, Azərbaycanın COP29-dan əvvəl sülhə nail olmağı səmimiyyətlə istədiyini nümayiş etdirməyin məsuliyyəti olduğunu vurğulayıb.
Parlamentin “KP” (“Vətəndaş müqaviləsi”) fraksiyasının katibi Artur Hohanisyan hazırkı mərhələdə “Sülh müqaviləsi”nin imzalanma tarixləri barədə danışmağı real hesab etmir.
“Şərtlər haqqında danışa bilsəydik, yaxşı olardı, amma təəssüf ki, indi danışa bilmirik. Beynəlxalq tərəfdaşlar tərəfindən dəstək var, həm hazırkı hadisələrdən, həm də müxtəlif ölkələrin rəsmilərinin bəyanatlarından Azərbaycana təzyiqin nə qədər böyük olduğunu qiymətləndirmək olar.
Azərbaycanda nəzərdə tutulan tədbir, bəli, kifayət qədər vacibdir, Bakıda nümayəndəlik qurumu olacaq. Ümid edirik ki, beynəlxalq tərəfdaşlarımız sülh gündəliyinin irəliləyişinə kömək edəcəklər.
Onun nə vaxt, hansı şərtlərlə, hansı formada imzalanacağı barədə çox danışdıq. Proseslər gedir, ümid edirəm ki, hər şey müsbət inkişafa səbəb olacaq”.
Parlament müxalifətinin nümayəndələri Ermənistanla Azərbaycan arasında barışıq prosesinə şübhə ilə yanaşırlar. Müqavilə layihəsində nəzərdə tutulmayan problemləri qeyd edirlər: məhbusların qaytarılması, sərhədin demarkasiyası və yol infrastrukturunun açılması.
“Hayastan”(“Ermənistan”) fraksiyasının rəhbəri Seyran Ohanyan və “Pativ unem” (”Şərəfim var”) fraksiyasının üzvü Hayk Mamicanyan birbaşa dialoqun təhlükəsi və sülh zəmanətinin olmamasından danışırlar.
Seyran Ohanyan: “Sülh müqaviləsinin tam icrası o zaman reallaşacaq ki, bütün məqamlar üzrə razılıq əldə olunacaq və Artsaxla, bütün əsirlərimizlə və Artsaxın hərbi-siyasi rəhbərliyi ilə bağlı məsələlərə istinad ediləcək”.
Bu o deməkdir ki, sülh müqaviləsi sadəcə olaraq yalandır və ya sadəcə olaraq reallıqdan yayındırır. Azərbaycan rəhbərliyinin ritorikası onların sülh istədiyini göstərmir.
“Bəs bu sülhün qarantı kim olacaq? Mənim heç bir geosiyasi üstünlüklərim yoxdur. Hansı geosiyasi qurum, istər beynəlxalq struktur, istər fövqəldövlət, istərsə də regional aktyor bu sülhün təminatçısı olacaq?”- deyə Hayk Mamicanyan qeyd edib.
Tərəflər “Sülh müqaviləsi” layihəsinin hansı bəndində razılaşmırlar, hökumət bu məsələyə münasibət bildirmir, müxalifət isə sənədlə tanış olmaq imkanı olmadığından bilmir.
Eyni qeyri-müəyyənliyi demarkasiya komissiyalarının nizamnaməsində görürlər hansı ki, sentyabrın 10-da KM-dədir və Nizamnaməyə dair məhkəmənin qərarını gözləyir.
Bu isə sentyabrın 24-dəbəlli olacaq. Müsbət nəticə olarsa, sənəd ratifikasiya üçün parlamentə göndəriləcək. Bu arada reqlamentin mətni ilə tanış olandan sonra müxalifət partiyalarının ciddi yanaşmaları var. “Pativ unem” fraksiyasının lideri “Hanrapetakan” (“Respublika”) partiyasının bəyanatından sitat gətirir.
“Hüquqi etiraz orda açıq-aydın yazılıb, hansı sənədə əsaslanırlar, hansı razılaşmanı edirlər, tamam başqa sənəddən, 1988-ci il sənədindən istifadə edə bilərdilər, bu, daha məqbul idi.
Daha az vacib məqam bölmələrin demarkasiyası məsələsidir. Bu qaydaya görə, demarkasiya seqmentlərə görə aparıla bilər və fərqli prinsiplər, fərqli xəritələr, fərqli hüquqi sənədlər və bütün bu seqmental demarkasiyalar yekun olacaqdır.
Torpaq üzərində Azərbaycan Kirantsidə olduğu kimi, maraqlandığı bütün sektorlarda qismən və qanuna zidd yekun demarkasiya qərarları verə bilər, bundan sonra yekun prosesə getməyəcək və bu qismən demarkasiyalar yekun olacaq. Yəni, dönməz, ratifikasiya edilmədən, daxili dövlət mərhələlərdən keçmədən olacaq”.
Demarkasiya prosesi ilə bağlı parlament çoxluğu fərqli fikirdədir. “KP” fraksiyasının rəhbəri Artur Hohanisyan öz mövqeyini Kirantsın nümunəsiylə də mövqeyi əsaslandırır. timsalında əsaslandırır.
“Tavuşun demarkasiyası prosesi Ermənistanın nailiyyəti idi, belə ki, Ermənistan silahlı qüvvələrinin nəzarətində qalan, lakin Ermənistanın beynəlxalq səviyyədə tanınmış sərhədlərindən kənarda olan kəndlər işğal altında qalmaqda davam edirdi.
“Tavuşun demarkasiyası prosesi ER-nin nailiyyəti idi, çünki Ermənistan Silahlı qüvvələrinin nəzarəti altında qalan, lakin Ermənistanın beynəlxalq səviyyədə tanınmış sərhədlərindən kənarda qalan kəndlər müharibənin tətikçisi və ER üzərinə hücum etməkçün yeganə fürsət olmaqda davam edirdi.
Nəhayət, sərhədləri çəkməklə biz ER-I üzərinə son riski ləğv etdik.İndi dəqiq sərhəddimiz var.Bundan kirantslılar,,bağanislilər, voskeparsılar məmnundur. Burada bizim problemimiz yoxdur.
Bu prosesdə, sərhədin demarkasiyası ilə bağlı işin qaydaları və proseduru faktiki olaraq formalaşdı, Alma-Ata bəyənnaməsi əsasında bu, Kirantsda baş verdi.
Başqa sözlə, qeyd edə bilərik ki, Kirantsın demarkasiyası başlanığıc idi, bunun əsasında biz iş proseduru yaratmışıq məhz onun əsasında onu bütün sərhəd boyu genişləndirəcəyik”.
KM-dən deyil, ictimaiyyətdən gələn başqa bir proses tezliklə parlamentə keçəcək. Söhbət AB-nə daxil olmağa çalışan qüvvələrin sivil təşəbbüsündən gedir. Parlament çoxluğunun da bu məsələ ilə bağlı dəqiq formalaşmış rəyi var.
“Avropa istəklərimiz haqqında çox konkret danışdıq və bu söhbəti davam etdiririk. Amma biz reallıqdan və obyektiv reallıqdan çıxış edirik. AB-nə üzvlük çox spesifik bir proses və uzun müddət tələb edir. Gözləntilər baxımından bir az təmkinli olmalıyıq.
İcazə verin, sadəcə olaraq, referendumun AB-yə daxil olma prosesində son addım olduğunu söyləyin, çünki referendum keçirə bilərsiniz və belə çıxır ki, AB-də heç kim sizi gözləmir imzaların toplanması da daxil olmaqla, bu müddət ərzində Ermənistan Respublikası ilə AB arasında qarşılıqlı fəaliyyət haqqında” MSK “Avropa İttifaqına qoşulma prosesinə başlamaq haqqında” qanun layihəsinin təqdim edilməsi məqsədilə təşəbbüs qrupunun yaradılması ilə bağlı 51 vətəndaşın müraciətini təsdiqləyib.
Ermənistan Respublikası Avropa Birliyinə ” vətəndaş təşəbbüsü kimi MSK imzaların toplanması üçün 60 günlük müddət təyin edib – 16 sentyabrdan 14 noyabra kimi əgər bu müddət ərzində təşəbbüs müəllifləri 50 min vətəndaş imzasını toplaya bilsələr, qanun layihəsi parlamentdə müzakirəyə çıxarılacaq.
