Son dövrlərdə Avropanın bir sıra ölkələrində parlamentlər və hökumətlər səviyyəsində bir neçə qətnamə və bəyanatlar müzakirə olunur,
Bunların gündəmində Ermənistanın təklif etdiyi “Sülhün kəsişməsi” layihəsi və Dağlıq Qarabağ ermənilərinin təhlükəsiz geri qayıtmasının təmin edilməsi məsələsi dayanır.
Xüsusilə, İsveçrə Milli Şurasının Xarici Əlaqələr Komissiyası Dağlıq Qarabağ məsələsinə dair beynəlxalq sülh forumu təşkil etməyə çağıran təklifi müzakirəyə çıxarıb.
ABŞ-da isə Ermənistanın səfiri Lilit Makunts ABŞ Konqresi üzvlərinin işçi heyəti ilə görüşərək “Sülh kəsişməsi” layihəsini təqdim edib.
İsveçrə Milli Şurasının Xarici Əlaqələr Komissiyası Federal Şuraya yazılı müraciət edərək beynəlxalq sülh forumunun təşkilini təklif edib.
Bu forumun məqsədi “Dağlıq Qarabağın erməni əhalisinin təhlükəsiz və kollektiv geri qayıdışı məsələsində Azərbaycan və Dağlıq Qarabağın erməni nümayəndələri arasında dialoqu asanlaşdırmaq” olacaq.
Bu təşəbbüsün müəllifləri bunu erməni əhalisinin minilliklər boyu yaşadıqları torpaqlara təhlükəsiz qayıdışı üçün vacib addım kimi qiymətləndirirlər.
“2023-cü ilin sentyabrında Azərbaycanın son hərbi irəliləyişindən sonra Dağlıq Qarabağ ermənilərdən demək olar ki, tamamilə təmizlənib, yalnız bir neçə insan qalıb ki, onlar səyahət edə bilmirlər”.
İsveçrə Milli Şurasında müzakirəyə çıxarılan layihədə vurğulanır ki, erməni əhalisinin zorla köçürülməsi etnik təmizləməyə gətirib çıxarıb və erməni mədəni irsinin məhv edilməsi beynəlxalq ictimaiyyətdə narahatlıq doğurub.
Qanunvericilər qeyd ediblər ki, İsveçrə bundan əvvəl bir neçə dəfə erməni-azərbaycanlı məsələlərində neytral vasitəçi qismində çıxış edib və bu dəfə də mühüm rol oynaya bilər.
Bu cür təşəbbüsləri əhəmiyyətli hesab edən ekspertlər hesab edirlər ki, bu, geri dönüş “qapısını” açıq saxlayır və bunu tamamilə mümkün hesab edirlər.
Geri qayıdış məqsədinə nail olmağın vacibliyini Qarabağ erməniləri də inkar etmirlər. Qarabağdan ermənilərin köçürülməsindən əvvəl Dağlıq Qarabağ parlamentinin sədri vəzifəsini icra edən Qaqik Bağuntsun fikrini dinləyək:
“Qayıdış məsələsini gündəmdə saxlamaq və beynəlxalq qurumlarda – beynəlxalq məhkəmələrdən tutmuş müxtəlif platformalara qədər, hamısı açıq şəkildə bəyan edir ki, Qarabağ erməniləri hüquqa malikdir.
Azərbaycan bu tələblərə tabe olmalıdır ki, təhlükəsiz geri dönüş üçün imkan yaratsın”.
Qarabağ parlamentinin keçmiş deputatı Vahram Atanesyan da hesab edir ki, geri dönüş üçün bir imkan var, lakin bu, istifadə edilmir.
“Qarabağ parlamenti, ali nümayəndəlik orqanı kimi, Azərbaycanla danışıqlar gündəliyi və komanda formalaşdırmalıdır, onları səlahiyyətləndirərək, Azərbaycanla Dağlıq Qarabağdan zorla çıxarılan əhalinin hüquqlarının tanınması ilə bağlı müzakirələrə başlası”.
Təhlükəsizlik siyasəti üzrə ekspert Robert Ğevondyan:
“Bu halda Ermənistan hakimiyyətinin etməli olduğu iş beynəlxalq ictimaiyyətlə paralel şəkildə Qarabağ ermənilərinin hüquqları haqqında danışmaq və mümkün olduqda bu hüquqları qorumaqdır.
Amma başa düşüləndir ki, hazırda söhbət öz müqəddəratını təyin etmək hüququndan, öz dövlətlərində muxtariyyət statusundan və ya bu kimi məsələlərdən getmir”.
Maraqlıdır ki, Avropada bu cür inkişaflar fonunda oktyabrın 17-də ABŞ-da Ermənistanın səfiri Lilit Makunts da onlayn olaraq ABŞ Konqres üzvləri və senatorlarının işçi heyəti ilə görüş keçirib.
Xarici işlər nazirliyinin bəyanatında xüsusilə deyilir, sitat:
“Görüş zamanı Ermənistan-Amerika münasibətlərində irəliləyişlər, həmçinin Ermənistan və Azərbaycan arasında sülh prosesində son inkişaflar təqdim edilib.
Makunts “Sülh kəsişməsi” layihəsini iki ölkə arasında daha sabit və etibarlı mühitin formalaşdırılmasına yol kimi qiymətləndirib”.
Dağlıq Qarabağ ermənilərinin qayıdışı imkanları baxımından realist olmaq lazımdır – bu, Ermənistan Prezidenti Vahagn Xaçatryanın mövqeyidir.
Onun fikrincə, Dağlıq Qarabağdan məcburi köçkün olan ermənilərin geri qayıdışı imkanlarına münasibətdə realist olmaq və məsələyə Yerevan və Bakı arasında sülh şəraiti yarandığı zaman qayıtmaq lazımdır.
Qarabağ ermənilərinin geri qayıdışı daha uzunmüddətli problemdir.
“Məncə, biz bu məsələnin həllinə Azərbaycanla həqiqətən sülh şəraitində münasibətlər qurduğumuz zaman diqqət yetirməliyik. Realist olmalıyıq və bu o deməkdir ki, hazırda olduğumuz vəziyyəti düzgün qiymətləndirməliyik” – deyə Prezident günlər öncə vurğulayıb.
Bəzi ekspertlər hesab edirlər ki, bu cür fəal təşəbbüslər Qarabağdan məcburi köçkün olmuş ermənilərin geri qayıdışına kömək edə bilər və “Sülh kəsişməsi” layihəsi uzunmüddətli sülh üçün möhkəm əsas yaratmağa kömək edəcək.
