Azərbaycan Artsaxdakı Tandzatap kilsəsini dağıtmaqla regionun erməniliyinə dair son dəlilləri məhv edir
Artsaxın mədəni irsinin monitorinqini aparan monumentwatch.org saytı Azərbaycan tərəfindən Artsaxın Kaşatağ rayonunun Tandzatap kəndində 19-cu əsrə aid kilsənin dağıdılmasına toxunub.
“Caucasus Heritage Watch-un peyk fotolarının müşahidəsinə əsasən, 2023-cü ilin oktyabrından 2024-cü ilin aprelinə qədər işğal altında olan Artsax rayonunun Tandzatap kəndində 19-cu əsrə aid kilsə dağıdılıb. Kilsə 19-cu əsrin ikinci yarısında tikilib.
Kilsə ətrafında böyük qəbiristanlıq olub, 1989-1993-cü illərdə Azərbaycan tərəfi tərəfindən dağıdılmış.
Təndzatap kəndi Hakariçayının aşağı axarında yerləşən erməni kəndlərindən biri olub, onlar tarixi Kovsaka bölgəsinin bir hissəsi olub. Sovet hakimiyyəti illərində əyalətin abidələrinin əhəmiyyətli bir hissəsini – kilsələr, ibadətgahlar və erməni qəbiristanlıqları məhv ediblər. 1960-cı illərdə son erməni kəndləri boşaldılıb. Bu ərazinin azərbaycanlılarla məskunlaşdırılması prosesi hələ 1930-cu illərdə, Kovsakanın əhəmiyyətli hissəsinin daxil olduğu Zangelan rayonu yarananda başlanmışdır.
1993-cü ilə qədər rayon işğaldan azad edilənə qədər Azərbaycan tərəfi bölgənin erməniliyini göstərən abidələrin əksəriyyətini sökərək, kilsələri dağıtmaqla, erməni yazılarını silməklə dağıdıb. Deyə bilərik ki, Azərbaycan tərəfi Təndzatap kilsəsini dağıtmaqda bu siyasəti davam edir.
Tandzatap kilsəsinin qəsdən dağıdılması Roma Statutunun 8-ci maddəsini pozur və insanlığa qarşı ağır cinayət hesab olunur. 1954-cü il Silahlı Münaqişədə Mədəni Mülkiyyətin Mühafizəsi haqqında Haaqa Konvensiyasının 4-cü maddəsi və 1999-cu ildə Qəbul edilmiş İkinci Protokolun 15(a) maddəsinə uyğun olaraq kilsəyə dəyən ziyan “ciddi pozuntu”dur. Bu hərbi cinayət kimi beynəlxalq məhkəmələrdə mühakimə oluna bilər.
Tandzatap kilsəsinin dağıdılması da soyqırım aktıdır, çünki bu gün soyqırım məsələsinə həm də mədəni irsə hücumlar kontekstində baxılır. Roma Statutunun Mədəni İrsin Müddəalarının Tədqiqi üzrə Təlimatda deyilir: “Mədəni irsə qarşı və ya ona təsir edən cinayətlər çox vaxt soyqırımla əlaqələndirilir və ya onun bir hissəsi kimi törədilir. Roma Statutunun 6-cı maddəsinin b bəndinə uyğun olaraq mədəni irsin dağıdılması soyqırım aktlarının ağırlığını və ciddiliyini artıraraq insanlara ciddi psixoloji ziyan vura bilər.
Fiziki zərərlə yanaşı, Tandzatap kilsəsinin dağıdılması, Artsax ermənilərinin və bütün erməni xalqının mədəniyyət hüququnun kobud şəkildə pozulması hesab edilərək, zərər çəkmiş icma üçün dərin emosional və mədəni nəticələr yaradır. Mədəni hüquqların universal təminatı “İnsan hüquqları və əsas azadlıqlar haqqında” Bəyannamənin 27-ci maddəsində müəyyən edilmişdir.
“Hər kəsin cəmiyyətin mədəni həyatında sərbəst iştirak etmək, elmi tərəqqidən və onun faydalarından istifadə etmək hüququ vardır. Şuranın 10/23 saylı qətnaməsində deyilir ki, heç kim beynəlxalq hüquqla təmin edilmiş insan hüquqlarını poza və ya onların əhatə dairəsini məhdudlaşdıra bilməz.
