Artsax QHT-ləri BMT-nin Baş Katibi Antonio Quterreş və YUNESKO-nun baş direktoru Odri Azuleyə müraciət edərək, Birləşmiş Millətlər Təşkilatı tərəfindən verilmiş mədəni irsin mühafizəsi mandatına uyğun olaraq, insanlığa qarşı törədilmiş mədəni cinayətləri sənədləşdirmək və növbəti cinayətlərin qarşısını almaq üçün mexanizmləri həyata keçirmək üçün Artsaxa missiya göndərməyi xahiş edirlər.
“Hörmətli xanım Azuley,
Hörmətli cənab Quterreş,
2020-ci il müharibəsindən , 2023-cü il məcburi deportasiyasından sonra Artsaxdan (Dağlıq Qarabağdan) didərgin düşmüş şəxsləri təmsil edən aşağıda imzası olan qeyri-hökumət təşkilatları işğal olunmuş ərazilərdə erməni mədəni irsinin qəsdən və məqsədyönlü şəkildə məhv edilməsi və mənimsənilməsi hallarını qeyd etmək üçün sizə məktub yazır.
İstər 2020-ci ildə 44 günlük müharibə zamanı, istərsə də ondan sonra Azərbaycan hakimiyyəti tərəfindən həyata keçirilən mədəni soyqırımın ağır nümunələri var.
Erməni irsinə qarşı çoxlu cinayətlər qeydə alınıb. Mexakavandakı Müqəddəs Astsvatsatsin kilsəsi, Moxrenes Müqəddəs Sargis kilsəsi, Berdzorun Müqəddəs Hmaburdzum kilsəsi və Şuşidəki Müqəddəs Hovhannes Mkrtiç kilsəsi tamamilə dağıdılıb. Ermənilərin mənəvi mərkəzləri murdarlandı, yüzlərlə xaçkar məhv edildi. Minlərlə eksponatdan ibarət 30-dan çox incəsənət və muzey kolleksiyası Azərbaycan tərəfindən talan edilib.
Roma Statutunun mədəni irs müddəalarının tədqiqi üçün təlimata əsasən kilsələrin dağıdılması soyqırım aktı hesab edilir, burada deyilir: “Mədəni irsə qarşı və ya ona təsir göstərən cinayətlər çox vaxt soyqırımla əlaqəli olur, onun tərkib hissəsi kimi törədilir və ya onun çərçivəsində törədilir”.
Erməni Soyqırımı, İkinci Dünya Müharibəsi və Artsax müharibələri qurbanlarının xatirəsinə həsr olunmuş abidələr, o cümlədən ayrı-ayrı şəxslərə həsr olunmuş xatirə daşları, tarixi əhəmiyyətə malik körpülər, mədəniyyət ocaqları, kitabxanalar, məktəblər və digər yerlər dağıdılıb. Şuşi rayonunun Karin Tak kəndi, Hadrut rayonunun Moxrenes kəndi və Hadrut şəhərinin tarixi məhəlləsi tamamilə dağıdılıb.
Bu yaxınlarda Stepanakertin bütün rayonları, o cümlədən XIX əsrin tarixi rayonu yerlə-yeksan edilib. Şəhərin, onun tarixi binalarının və irsinin qəsdən məhv edilməsi Roma Statutunun 8-ci maddəsini pozur və insanlığa qarşı ağır cinayət hesab olunur.
1949-cu ildə qəbul edilmiş dörd Cenevrə Konvensiyası ilə mədəni dəyərlərin məhv edilməsinə dair hərəkətlər qadağandır.
Azərbaycanlılar tərəfindən bu dağıntıları əks etdirən videoların geniş yayılması Artsax ermənilərinə psixoloji təzyiq vasitəsinə çevrilib.
Azərbaycanlılar Mets Tağer kəndi (Hadrut rayonu), Sğnak kəndi (Askeran rayonu), Haterk (Martakert rayonu) və Şuşi şəhərinin qəbiristanlıqlarını dağıdıblar. Qəbiristanlıqların dağıdılması şəxsi ləyaqət və insan yaddaşına qarşı cinayət hesab edilir.
1954-cü ilə görə Silahlı münaqişələr zamanı mədəni sərvətlərin mühafizəsi haqqında Haaqa Konvensiyasının 4-cü maddəsi mədəni irsə qarşı hər hansı vandalizm, mənimsəmə, soyğunçuluq, nifrət və ya qisas alma hərəkətini qadağan edir.
1954-cü ilə görə Birinci Haaqa Protokolu işğal olunmuş ərazilərdə mədəni və mənəvi dəyərlərin məhv edilməsini qadağan edir. Mədəni irsin qəsdən məhv edilməsi siyasəti 2003-cü ildə YUNESKO tərəfindən pisləndi.
Bununla belə, 2020-2024-cü illərdə YUNESKO BMT-nin dünya mədəni irsinin qorunması üçün ona həvalə etdiyi səlahiyyəti həyata keçirməmiş və regionun irsinin hazırkı vəziyyətini sənədləşdirmək və beləliklə, Azərbaycan tərəfindən daha da məhv edilməsinin qarşısını almaq üçün Artsaxa missiya göndərməmişdir. Əvəzində o, açıqlama verməklə və narahatlığını ifadə etməklə kifayətlənib.
Biz, aşağıda imza edənlər, Artsax Respublikasının işğal olunmuş ərazilərindən didərgin düşmüş şəxslər, YUNESKO-dan xahiş edirik ki, təşkilatınız BMT-nin mədəni irsin qorunması üzrə mandatına uyğun olaraq, bütün mümkün tədbirləri görsün, insanlığa qarşı mədəni cinayətləri sənədləşdirmək və gələcək pozuntuların qarşısını almaq üçün mexanizmləri həyata keçirmək üçün Artsaxa missiya göndərsin”.
