Azərbaycan prezidenti İlham Əliyev qondarma “Qərbi Azərbaycan” məsələsini Ermənistanla danışıqların gündəliyinə salmağa çalışır. Dekabrın 5-də Bakıda Ermənistandan qovulduğu iddia edilən azərbaycanlıların geri qayıtmaq hüququ mövzusunda beynəlxalq konfrans keçirilib. Əliyev iştirakçılara müraciətində dəfələrlə Ermənistan ərazisini özlərinin “tarixi torpaqları” adlandırıb və Ermənistan rəhbərliyindən azərbaycanlıların Ermənistana qayıtmaq hüququ ilə bağlı qondarma “Qərbi Azərbaycan icması” ilə rəsmən danışıqlara başlamağı tələb edib.
Azərbaycanlıların Ermənistana köçürülməsi tələbi tamamilə əsassızdır, əgər statistik məlumatlara dərindən baxsaq, Bakı üçün xoşagəlməz faktlar ortaya çıxır.” Bunu “NEWS.am”a müsahibəsində tarix elmləri namizədi, tarixi demoqrafiya üzrə mütəxəssis Mikael Malxasyan çıxış edib.
Onun sözlərinə görə, 19-cu əsrə aid heç bir məcmuədə, hesabatda və ya digər oxşar sənədlərdə azərbaycanlı adlı heç bir etnos olmayıb. İndiki Ermənistan ərazisində yaşayan bütün müsəlmanları, istər şiə, istərsə də sünni adlandırırlar.
“Şərqi Ermənistanda erməni əhalisinin onurğa sütunu demoqrafik baxımdan 1604-cü ildə qırıldı. Şah Abbasın həyata keçirdiyi məcburi deportasiyalar nəticəsində Ararat vadisi, Naxçıvan və digər bölgələrdən 600 minə qədər erməni İrana sürgün edildikdə, Şərqi Ermənistanın əhəmiyyətli əraziləri boşalmış, burada müxtəlif müsəlman mənşəli tayfalar məskunlaşmışdır. Ermənilərin vəziyyəti demoqrafik baxımdan zəif olduğu bir şəraitdə belə, hələ də Azərbaycan icması, hətta vahid türkdilli icma mövcud deyildi.
Yəni burada yaşayan müsəlmanların və müxtəlif mənşəli insanların sayını Bakıda mövcud olan ilkin mənbələrdən götürüb, hamısını bir yerdə azərbaycanlı kimi təqdim edirlər. Rusiya imperiyası dövründə aparılan statistik məlumatlar zamanı hesablamaları daha dəqiq etmək üçün ümumiləşdirmə aparıblar. Rusiya ictimaiyyəti üçün ən başa düşülən türk dilində danışanlar tatarlar idi, ona görə də Qafqaz tatarı adını təqdim ediblər”.
Malxasyan qeyd edir ki, 1970-ci ilə qədər Bakıda siiyahıyaalmada ermənilər və ruslar birlikdə azərbaycanlıları üstələdilər.
“Bakı heç vaxt Azərbaycan icmasının şəhəri olmayıb, çoxmillətli və böyük sənaye mərkəzi olub, gündəlik danışıq dili rus dili olub, hamı bu dildə ünsiyyət qurub, ali məktəblərdə dərslər rus dilində aparılıb. Bakıdan fərqli olaraq Yerevanda heç vaxt böyük azərbaycanlı məhəlləsi olmayıb, Bakıda isə böyük erməni məhəlləsi var idi.
Azərbaycan əsassız tələblər irəli sürəndə bütün bunları danışmaq lazımdır. Deməliyik ki, 1970-ci ilki siyahıyaalmaya görə Bakıda 207 min nəfər erməni yaşayırdı. Peşəkar hesablamalara görə, SSRİ dağılana qədər təkcə Bakıda ən azı 250 min erməni yaşayırdı, Sumqayıtda və digər şəhərlərdə çoxlu erməni yaşayırdı. Ermənilərin sayı 1970-ci illərə qədər artdı, sonra azaldı. Azərbaycanda ermənilərin sayı ən azı 360-380 min nəfərdir və əhalinin gələcək artım templərini nəzərə alsaq, Azərbaycan ərazisində 380-420 min erməni yaşayırdı.
Bu məsələ ilə müxtəlif mütəxəssislər məşğul olub, o cümlədən Vladimir Xocabekyan Azərbaycandan deportasiya edilən ermənilərin təcrübəsini araşdıraraq əhalinin sayının 420-440 min nəfər olduğunu, deportasiya təşkilatları isə bu rəqəmin 600-700 min nəfər olduğunu bildirir. Bu rəqəm bir qədər şişirdilmiş olsa belə, SSRİ-nin dağılması zamanı sovet Azərbaycanından digər ittifaq respublikalarına miqrasiya qeyri-müntəzəm xarakter daşıdığından, bir çox hallarda etnik kimlik qeydə alınmayıb.
Belə ki, 1979-cu ildə keçirilmiş siyahıyaalmaya əsasən, Sovet Ermənistanında 160 min azərbaycanlı, Sovet Azərbaycanında isə 480 min erməni yaşayırdı. Bu rəqəmdən Dağlıq Qarabağ Muxtar Vilayətinin əhalisini çıxsaq, məlum olur ki, Sovet Azərbaycanında Sovet Ermənistanında yaşayan azərbaycanlılardan 2,5 dəfə çox ermənilər yaşayıb. Üstəlik, Sovet Azərbaycanında ermənilər ümumi əhalinin 12 faizindən çoxunu, Ermənistandakı azərbaycanlılar isə təxminən 5 faizini təşkil edirdi. Hazırda Azərbaycanın səsləndirdiyi rəqəm, 300-600 min azərbaycanlının Ermənistanı tərk etməsi tamamilə əsassızdır – söhbət cəmi 160 min azərbaycanlıdan gedir.
Buna görə də bizim azərbaycanlılardan daha çox sözümüz və tələbimiz ola bilər”, – Malxasyan vurğulayır.
