Suriyadakı kürd məsələsi son illərdə regional və beynəlxalq siyasətin əsas komponentlərindən birinə çevrilib, bu məsələ Türkiyənin dəstəklədiyi türkyönlü qüvvələr tərəfindən Əsəd hökumətinin devrilməsindən sonra daha da kəskinləşib.
Bu, həm Suriyanın ərazi bütövlüyünü, həm də kürd icmasının hüquqlarının müdafiəsini nəzərə alan çoxşaxəli həllər tələb edir.
Kürdlər Suriyada ən böyük etnik azlıqdır. Onlar əhalinin təxminən 10%-ni təşkil edir. Onlar əsasən ölkənin şimal və şimal-şərqində yaşayırlar.
Suriya Demokratik Qüvvələrinin (SDQ) rəhbərlik etdiyi kürd qrupları İslam Dövləti qruplaşması ilə mübarizədə mühüm rol oynayıb. Lakin onların muxtariyyət və bərabərlik tələbləri çox vaxt Türkiyə, Suriya və beynəlxalq oyunçuların maraqları ilə toqquşur.
Suriya hökuməti və kürd qüvvələri vaxtaşırı danışıqlar aparır, lakin muxtariyyət məsələsi həll olunmamış qalır.
Beyrutdakı “Zartonk” qəzetinin baş redaktoru Sevak Hakobyan qeyd edir ki, Türkiyənin əsas vəzifəsi bu potensial muxtariyyətin qarşısını almaqdır.
“Türkiyənin qarşısında ilk növbədə kürd problemini həll etmək vəzifəsi var. Düşünürəm ki, onun prioriteti Suriyanın şimalında mövcud de-fakto kürd muxtariyyəti ilə problemi həll etməkdir”.
Türkiyə Suriyadakı ambisiyalarını gizlətmir, hətta Türkiyə-Suriya münasibətlərini Osmanlı İmperiyası dövründəki münasibətlər səviyyəsinə “bərpa etmək” istəməsindən danışır. Bu kontekstdə o, həmçinin Suriya Demokratik Qüvvələrinin müdaxiləsinin onun milli təhlükəsizliyinə təhdid olduğunu iddia edir.
Kürd muxtariyyəti Şimali İraqda olduğu kimi rəsmiləşsə və Suriyanın şimalında da oxşar hadisə baş verərsə,
Türkiyənin parçalanması zaman məsələsi olacaq.
Yəni, kürdlərin orada (Türkiyənin cənubunda) əhalisi var, yerdə yaşayan xalqı var və Böyük Kürdüstan proqramına can atır. Türkiyənin orada problemi var”,- o deyib.
Suriyalı erməni analitik Hakob Nalband da hesab edir ki, Türkiyə Suriyanın bölünməsinə icazə verməyəcək, çünki bu, domino effekti yarada bilər.
“Həqiqətən də birləşmiş Suriya Türkiyə üçün faydalıdır. Türkiyə Suriyanın şimalında heç bir de-fakto kürd muxtariyyətinin yaranmasına heç vaxt icazə verməyəcək. Unutmayaq ki, Türkiyədə 20 milyon kürd var”.
Dünən Türkiyənin xarici işlər naziri Fidanla görüşdən sonra Suriyanın yeni lideri əl-Şara Suriyadakı bütün silahlı qruplaşmaların, o cümlədən kürd qüvvələrinin ləğv edilməli olduğunu bəyan edib.
Ərdoğanın gələn cümə günü Dəməşqə mümkün səfəri artıq açıqlanıb.
Sevak Hakobyan əmindir ki, Suriyanın yeni hökuməti ilə Türkiyə hakimiyyətinin yürütdüyü siyasət arasında ciddi fərqlər yoxdur.
“Bu mənada onlar daim əməkdaşlıq etməli və bölgədəki türk proqramları bunun vasitəsilə həyata keçirilməlidir. Bu nə qədər davam edə bilər, bu yeni yaradılmış dövlət və ya dövlətçiliyin indiki elan edilmiş, deyək ki, qeyri-icma, yaxud belə desək, açıq, tolerant vəziyyətini nə qədər saxlaya biləcəyi sual altındadır, zaman məsələsidir.
Amma düşünürəm ki, sonda hər kəsin üzü açılacaq, çünki onların indi “rebrendinq” məntiqi ilə etdikləri bu faktı bu şəkildə ört-basdır etmək mümkün deyil.
Məlumdur ki, Türkiyə də həmin kürd bölgələrini işğal etməyə hazırlaşır. Türkoloq Nelly Minasyan Türkiyənin Suriyadakı kürd silahlı birləşmələri məsələsinə toxunaraq ABŞ-ın Suriyadakı “strateji varlığını” itirməsinə imkan verməyəcəyi qeyd edib.
Yəni Türkiyənin kürd silahlı qruplaşmalarını məhv etməsinə imkan verməyəcək və son nəticədə kürdlər Türkiyənin birbaşa yaxınlığında ikinci kürd muxtariyyətinin yaradılmasına nail olacaqlar.
“Amerikalılar, mənim fikrimcə, Kürdüstan üçün belə bir ssenariyə üstünlük verərlər”. Türkiyə əslində kürd məsələsini həll etmir, kürd məsələsini həll edə bilmir, yoxsa kürd məsələsini özü həll etməyə heç kim imkan verməyəcək, ikincisi, o, artıq elə qonşuluqda ikinci muxtariyyət alır”.
Əhməd əş-Şaraa da bu yaxınlarda Rusiyanın Suriyadakı mövcudluğundan danışaraq, Suriya ilə Rusiya arasında çoxillik əlaqələrə diqqət çəkib və əlavə edib ki, Suriyanın yeni hökuməti Rusiyanı ölkədən çıxarmağa tələsmir.
“Biz Suriyanın suverenliyi, sabitliyi və təhlükəsizliyi əsasında Rusiya ilə strateji münasibətləri bərpa etmək istərdik”.
Türkiyə isə Rusiya və ya Amerika olmasından asılı olmayaraq Suriyada xarici bazaların olmasını dəstəkləmədiyini bəyan edib.
