Ermənistanın enerji gələcəyi ilə bağlı məsul şəxslər və ekspertlər fərqli fikirlər irəli sürürlər. Əsas fikir birliyi ondan ibarətdir ki, gələcək yüksək gücə malik atom elektrik stansiyalarındadır.
Ekspertlər qeyd edirlər ki, Ermənistanın enerji istehsalı müxtəlif mənbələrə əsaslanır. Bununla yanaşı, digər ölkələrlə əməkdaşlıq məsələləri də müzakirə olunmalıdır.
Ermənistanda elektrik enerjisinin əsas mənbələri bunlardır:
Atom elektrik stansiyası (AES)
Günəş elektrik stansiyaları
Külək elektrik stansiyaları
Kiçik su elektrik stansiyaları (SES)
İstilik elektrik stansiyaları (İES).
2024-cü ilə aid yekun məlumatlar hələ tam olaraq işlənib hazırlanmayıb. Bu məlumatlar xüsusilə günəş enerjisi sahəsində 2023-cü ildən fərqlənə bilər.
Hal-hazırda, AES təxminən 32%, iri SES-lər və İES-lər isə birlikdə 55%-dən çox, bərpa olunan enerji mənbələri isə 13%-dən çox enerji istehsal edir.
Naziri David Xudatyan bildirib ki, 2024-cü ilin sonuna olan məlumata görə, Ermənistanda 8,9 milyard kilovat-saat enerji istehsal edilib və bunun 1,5 milyard kilovatı ixrac olunub, 145 milyon kilovat enerji isə idxal edilib.
Bundan başqa, Metsamor AES-in ikinci enerji blokunun ömrünün uzadılması üçün 160 milyon dollar xərclənəcək.
Günəş və Külək Enerjisinin Artan əhəmiyyəti
2021-ci ildən bəri günəş enerjisinin istehsalı sürətlə artıb. Ermənistanın enerji strategiyasına görə, 2040-cı ilə qədər günəş və külək enerjisi sahəsində tikiləcək yeni stansiyaların gücü 1000 meqavatdan 2000 meqavata çatdırılacaq.
Enerji təhlükəsizliyi üzrə ekspert Artur Avetisyan bildirir ki, məqsəd budur ki, 2030-cu ilə qədər istehsal edilən enerjinin 30%-i, 2040-cı ilə qədər isə 60%-i bərpa olunan enerji mənbələrindən əldə edilsin.
Ermənistanda hal-hazırda “harmonik üçtərkibli” enerji sistemi tətbiq edilir. Bu modelə görə enerji istehsalı təqribən belə bölünür:
AES: 1/3
İES: 1/3
SES və bərpa olunan enerji mənbələri (günəş və külək): 1/3.
Günəş Enerjisinin İmkanları və Məhdudiyyətləri
2024-cü ilin sentyabrına qədər Ermənistanda 25 min günəş elektrik stansiyası fəaliyyət göstərib. Bu stansiyaların ümumi gücü 300 meqavatdır.
Gündəlik istehsal bəzi günlərdə 500 meqavat həcmində enerji yaradır, bu isə artıq enerji yaranmasına səbəb olur. Lakin bu enerjinin ixrac edilməsi üçün sistematik infrastrukturun lazımi səviyyədə olmaması problem yaradır.
Ermənistanın Regional Enerji rolu
Ermənistan enerji sahəsində regionda müəyyən rol oynamağa çalışır, lakin bu, asan məsələ deyil. İcra olunmamış və ya ləngiyən layihələr ölkənin mövqeyini zəiflədir.
Bunlara aşağıdakı layihələr daxildir:
İran-Ermənistan yüksək gərginlikli elektrik xətləri.
Gürcüstana doğru elektrik ötürmə xətləri.
Artur Avetisyanın fikrincə, Ermənistanın enerji sahəsində əsas üstünlüyü enerji artıq istehsalıdır. Regionda bərpa olunan enerji sahəsində inkişaf edən yeganə ölkə olan Ermənistan, günəş enerjisində irəliləyişlər əldə edib. Lakin bu inkişaf nəzərdə tutulan strateji sürətə uyğun gəlmir.
Atom Enerjisinin əhəmiyyəti
Ekspertlərin fikrincə, bərpa olunan enerji mənbələri inkişaf etsə belə, atom enerjisi Ermənistanın enerji sistemində həlledici rol oynamaqda davam edəcək. Yeni atom stansiyasının tikintisi üçün təqribən 12 il tələb olunur.
Bu müddət ərzində mövcud AES-in ömrünü uzatmaq üçün böyük maliyyə vəsaiti sərf ediləcək. TKE naziri David Xudatyan qeyd edib ki, yeni atom stansiyasının vaxtında tikilməsi üçün səylər artırılmalıdır.
Ermənistanda yeni atom elektrik stansiyasının inşası ilə bağlı müzakirələr davam edir. Hazırda hansı növ atom stansiyasının tikiləcəyi barədə yekun qərar yoxdur və bu barədə hələlik rəsmi məlumat açıqlanmayıb.
Gündəlikdə həm ənənəvi, həm də modul tipli stansiyalar yer alır. Mütəxəssislər qeyd edirlər ki, modul tipli atom stansiyalarının tikinti xərcləri daha aşağıdır.
Alixanyan adına Milli Elmi Laboratoriyanın Tətbiqi Fizika Tədqiqatları şöbəsinin rəhbəri Vaçaqan Harutyunyan yeni atom stansiyaları barədə bunları deyir:
“Bu, kompakt reaktordur, gücü 300 meqavata qədərdir, maliyyə baxımından sərfəlidir və personal sayı da az ola bilər”.
Ancaq alimlər vurğulayırlar ki, kiçik modul tipli stansiyaların bəzi çatışmazlıqları da mövcuddur. Vaçaqan Harutyunyan qeyd edir ki, bu tip stansiyalar əsas enerji mənbəyi kimi deyil, əlavə stansiya kimi nəzərdən keçirilə bilər:
“Əsas enerji mənbəyi olan stansiya gücü toplayıb ehtiyac yarandığı zaman istifadə etməyə imkan verir. Digər tərəfdən, belə bir stansiyanın tikildiyi yerdə enerji istehsalı üçün şərait yaradılmalıdır.”
Atom enerjisi mütəxəssislərinin fikrincə, Ermənistana daha güclü atom elektrik stansiyası lazımdır. Bu, ilk növbədə milli təhlükəsizlik baxımından vacibdir.
BMT-nin enerji məsələləri üzrə eksperti Ara Marjanyan vurğulayır ki, Ermənistanda inşa ediləcək yeni atom stansiyasının texnologiyası “100 reaktor” prinsipinə cavab verməlidir:
“Hansı texnologiyanı seçirsinizsə seçin, bu texnologiya fasiləsiz olaraq 100 il etibarlı, iqtisadi cəhətdən sərfəli və təhlükəsiz işləməlidir – əgər söhbət tək bir reaktordan gedirsə.
Əgər 10 reaktordan danışırıqsa, bu, 10 il olmalıdır.”
2023-cü ilin iyun ayında Ermənistanda yeni nüvə enerji blokunun inşası üçün hökumətlərarası işçi qrupu yaradılıb. Həmçinin, ötən ilin sonunda TKE Nazirliyinin tabeliyində yeni bir təşkilat təsis olunub.
Bu qurum, yeni atom elektrik stansiyası ilə bağlı bütün məsələlərlə – müraciətlərin qəbulundan tutmuş tikinti işlərinə qədər – məşğul olacaq.
