“Gegard” təhlilçi əsaslı fondun dəstəyi ilə tarixçi-şərqşünas, tarix elmləri namizədi Anuş Harutyunyanın “Azərbaycan dövlətinin yaranması və azərbaycanlıların etnogenez problemi” kitabı çapdan çıxıb.
Bu, Azərbaycan və azərbaycanlıların mənşəyinə həsr olunmuş ilk ermənicə monoqrafiyadır. Kitabda ilk dəfə dərc edilən bir sıra arxiv sənədləri də yer alıb.
Müəllif erməni və rus arxivlərindəki ilkin mənbələr əsasında çalışıb.
Tarixçi-şərqşünas Anuş Harutyunyan 300 səhifəlik monoqrafiyasında iki suala cavab verib: Azərbaycan necə yarandı və azərbaycanlılar etnik qrup kimi hansı problemlərlə üzləşiblər?
Müəllifin sözlərinə görə, bu sualların cavablarını bir-iki abzatsa yığmaq çətindir, lakin müasir siyasi kontekstdə bəzi hadisələr xüsusi əhəmiyyət kəsb edir.
Harutyunyan Azərbaycan dövlətinin yaranmasının iki əsas səbəbini qeyd edir:
1917-ci il Rusiya inqilablarının təsiri: 1917-ci il Fevral inqilabı və Oktyabr çevrilişi imperiyanın periferiyalarında, o cümlədən Qafqazda siyasi prosesləri sürətləndirdi.
Osmanlı imperiyasının Qafqaz yürüşü:
Birinci Dünya müharibəsi şəraitində Osmanlı pan-türkizm siyasəti çərçivəsində Qafqazın işğalını hədəfləyirdi. Harutyunyan qeyd edir ki, Araz çayının Şimalındakı ərazilər (indiki Azərbaycan) tarixən heç vaxt “Azərbaycan” adlanmayıb.
Tarixi Azərbaycan (Atropatena) Arazın Cənubunda, indiki İran ərazisində yerləşir.
Kitabda vurğulanır ki, Azərbaycan adlı vahid dövlət heç vaxt mövcud olmayıb və yeni dövlətin tarixi əsası yoxdur. Etnik məsələdə isə 20-ci əsrə qədər türkdilli müsəlman əhali özünü “müsəlman” adlandırırdı, etnik kimlik yox idi.
“Azərbaycanlı” termininin rəsmi statusu 1937-ci ildə Sovet Konstitusiyası ilə tətbiq edildi. 1939-cu il siyahıyaalmasında isə bu etnos təsdiqləndi.
Müəllif arxiv materialları əsasında göstərir ki, 1920-30-cu illərdə Azərbaycanda antisovet əhval-ruhiyyə yayılmış, qonşu xalqlara (xüsusilə ermənilərə) qarşı tolerantlıq çatışmamışdır.
Kitab Azərbaycanın müasir “Qərbi Azərbaycan” tezislərinə də elmi cavab kimi qiymətləndirilir. Təqdimat 6 martda keçiriləcək, rus və ingilis dillərinə tərcüməsi nəzərdə tutulur.
