“Region Monitor” İranlı professor, beynəlxalq məsələlər üzrə analitik və İranın Ali Dini Lideri ofisinin müşaviri Səadullah Zareyi ilə eksklüziv müsahibəni təqdim edir.
Müsahibədə həm İran-Ermənistan münasibətlərinə, həm də regional və qlobal inkişaflarla bağlı məsələlərə toxunulub.
Müsahibəni diqqətinizə təqdim edirik:
SUAL: – Cənab Zareyi, İran-Ermənistan münasibətlərini necə qiymətləndirirsiniz? Münasibətlərin strateji səviyyəyə yüksəldilməsi və bunun sənədlə təsdiqlənməsi perspektivi varmı?
CAVAB: – Bizim regionun xalqları arasında belə bir məsəl var: “Keçmiş gələcəyin işığıdır”. Yəni keçmişə bax ki, gələcəyi görə biləsən.
Sovet İttifaqının dağılmasından sonra Ermənistan Respublikası qurulduğu vaxtdan bəri İran-Ermənistan münasibətləri sabit olub və heç vaxt kəsilməyib. Həm Tehran, həm də Yerevan bu münasibətlərin əhəmiyyətini daim vurğulayıb və onların inkişaf etdirilməsindən danışıb.
Halbuki İran üçün Ermənistanla münasibətləri inkişaf etdirmək ucuz başa gəlməyib – xüsusilə də Azərbaycan Respublikası və oradakı şiə xalqının həssas münasibətləri fonunda.
Yəni bu münasibətləri qorumaq üçün biz müəyyən bədəl ödəmişik. Ermənistanla münasibətlərimiz Azərbaycanda İrana qarşı mənfi reaksiyalara səbəb olub, lakin biz bu münasibətləri qoruyub saxlamağa davam etmişik.
Beləliklə, bu münasibətlərin inkişaf perspektivləri açıqdır. Amma Qərb ölkələri də daxil olmaqla, bəzi qüvvələr bu münasibətlərin inkişafını istəmir və Ermənistan üzərində təzyiq göstərir.
Ümid edirik ki, Ermənistan hökuməti bu təzyiqlərə qarşı dura biləcək, çünki bu təzyiqlər Ermənistanın milli maraqlarına da ziddir.
Regionda Ermənistanın əlaqələri nə qədər geniş olsa, inkişafı üçün bir o qədər imkan yaranar və zərbələrə qarşı dayanıqlılığı artar. Qərb ölkələri isə regionda qarşıdurmalar yaradaraq bu inkişafın qarşısını almağa çalışırlar.
SUAL: – Bildiyiniz kimi, Ermənistan və Azərbaycan arasında sülh sazişi mətni hazırdır, amma Azərbaycan onu imzalamaqdan imtina edir.
Bəzi ekspertlər hesab edir ki, ABŞ-İsrail-Azərbaycan əməkdaşlığı çərçivəsində İrana qarşı hərbi əməliyyatlar başlaya bilər.
Bu səbəbdən də Azərbaycan sazişi imzalamaqdan çəkinir və Ermənistanın bəzi ərazilərini, xüsusilə “Zəngəzur dəhlizi” adlanan bölgəni işğal edə bilər. Siz bu senarinin ehtimalını necə qiymətləndirirsiniz?
CAVAB: – Son 10 ildə biz gülməli bir ideyanın şahidi olmuşuq – guya İransız Cənubi Qafqazda münasibətlər qurmaq olar. Amma praktika göstərdi ki, heç bir tərəf İransız bu regionda sabit münasibətlər yarada bilməz.
İran nə Ermənistanla, nə də Azərbaycanla müharibəyə qarışmayıb. Biz tərəf olmamışıq, fərqli olaraq bəzi region ölkələrindən. Lakin bizim mövqeyimizi heç kim nəzərə almadan irəliləyə bilməyib.
Xarici müdaxilələr problemlər yarada bilər, amma əsas vəziyyəti dəyişdirə bilməz. Çünki bu region qədimdə İranın bir hissəsi olub və bu torpaqların mədəniyyəti, təhlükəsizliyi, iqtisadiyyatı, nəqliyyat yolları bizimlə sıx bağlıdır.
Bu region İranın Rusiya və Avropa ilə əlaqələrinin mühüm qovşağıdır. Odur ki, bu münasibətlər qorunmalıdır və biz əminik ki, qorunacaq.
Azərbaycanın da başa düşdüyünü düşünürəm ki, nə ABŞ, nə də İsrail onun qonşusudur – onun yeganə böyük qonşusu İran İslam Respublikasıdır.
Bu dəyişməz bir reallıqdır. Bu səbəbdən biz ABŞ və İsrailin burada nəsə edəcəyinə dair söhbətləri ciddi qəbul etmirik. Regionun gələcəyi burada – region xalqları tərəfindən müəyyən edilir, Atlantik okeanının o tayında yox.
Buna “əsrin müqaviləsi”nin uğursuzluğu və “Abraham sazişləri”nin iflası misal ola bilər. Reallıqları müqavimət dəyişir, kağız üzərində yazılan planlar deyil.
Bu region nə ABŞ-ın, nə də İsrailindir – bu, bizim xalqlarımızın ortaq coğrafiyasıdır və yalnız əməkdaşlıq əsasında burda təhlükəsizlik və inkişaf mümkün olacaq.
SUAL: – İran Ermənistanın “Sülh kəsişməsi” təşəbbüsünə necə yanaşır? İran bu təşəbbüsün Ermənistan tərəfindən region ölkələri üçün təklif olunan perspektivlərini bölüşürmü?
CAVAB: – İranın Ali Lideri Ayətullah Xamenei bu ilin Yeni il çıxışında iqtisadi məsələlərdən danışarkən “Şimal-Cənub dəhlizi”ni misal gətirdi. Bu da göstərir ki, İranın iqtisadi yanaşması region ölkələri ilə birgə layihələrə əsaslanır.
Cənab Paşinyanın “Sülh kəsişməsi” təşəbbüsü də bu kontekstdə qiymətləndirilə bilər. Bizim fikrimizcə, bu təşəbbüs Ermənistan və Azərbaycan arasında yaranan bir çox problemləri həll edə bilər.
Yəni Azərbaycanın, Ermənistanın, Gürcüstanın, bizim, Rusiyanın, hətta Türkiyə və Avropanın tələbləri bu geniş dəhliz çərçivəsində qarşılanıb gərginliklər olmadan idarə oluna bilər.
Mən hesab edirəm ki, cənab Paşinyanın təklifi ciddi şəkildə araşdırılmağa layiqdir.
SUAL: – İran və ABŞ arasında danışıqlar hansı istiqamətdə inkişaf edə bilər? Diplomatik razılaşma əldə edilə bilərmi, yoxsa hərbi qarşıdurma riski qalırmı?
CAVAB: – ABŞ Prezidenti Tramp bir məktubunda qeyd edirdi ki, uzunmüddətli gərginlikdən sonra danışıq vaxtı gəlib. Lakin onun bu sahədə səmimi olub-olmadığına şübhə edirəm.
Çünki bir gün bir söz deyir, ertəsi gün əksini edir. Məsələn, dostluq məktubu göndərərkən eyni vaxtda yeni sanksiyalar tətbiq edirdi.
Bu da onun qeyri-səmimiliyini göstərir. Lakin mühüm məqam odur ki, Tramp məktubunda etiraf edirdi ki, ABŞ-ın İrana qarşı hərbi yolu ilə problemi həll edə bilməyəcəyi məlum olub və danışıqlar vacibdir.
ABŞ istəyir ki, danışıqlar yalnız onun maraqlarına xidmət etsin, amma İran danışıqların beynəlxalq hüquqa əsaslanaraq hər iki tərəfin maraqlarını nəzərə almasını istəyir.
Bizim fikrimizcə, bu mümkündür, çünki beynəlxalq hüququn aydın prinsipləri var: müstəqilliyə hörmət, nüvə enerjisindən istifadə hüququ, güclü ordu qurmaq haqqı, sərbəst regional ticarət hüququ.
ABŞ isə istəyir ki, bütün bunlar unudulsun və yalnız onun təklif etdiyi “yeni nizam” qəbul edilsin. Bu isə mümkün deyil. 46 ildə ABŞ daim İranla gərginlik yaradıb, amma İran heç vaxt başlamayıb – biz ancaq cavab veririk, hücum etmirik.
SUAL: – İran Cənubi Qafqazda, xüsusilə Türkiyə və Rusiyanın artan təsirini necə qiymətləndirir?
CAVAB: – Biz inanırıq ki, Türkiyə regionun ölkələrindən biridir və burada maraqları və hüquqları var. Bu qəbul ediləndir. Türkiyənin, Rusiyanın və digər region ölkələrinin Cənubi Qafqazda aktiv rol oynaması normaldır.
Lakin hazırda Türkiyə və prezident Ərdoğan bölgədə qarşıdurmanı genişləndirir ki, bu da məntiqli deyil.
Bu, nə Türkiyənin milli maraqlarına, nə də təhlükəsizliyinə xidmət edir, sadəcə xaos yaradır və nəticədə bu siyasət Türkiyənin özünə də zərər verəcək.
Regionun digər ölkələri üçün də bu, mənfi nəticələr doğuracaq. Bunu görməməzlikdən gəlmək mümkün deyil.
SUAL: – İran Azərbaycanla münasibətlərinin hazırkı vəziyyətini, xüsusilə son gərginliklərdən sonra necə qiymətləndirir?
CAVAB: – İranın Azərbaycan xalqı ilə çox təbii, qardaşlıq və tarixi münasibətləri var. Azərbaycan bölgəsi İrandan çox da uzun olmayan zaman əvvəl ayrılıb.
İran heç vaxt nə Azərbaycan, nə Ermənistan, nə də Gürcüstanla ərazi iddiaları qaldırmayıb, hətta bir kənd və ya çay üçün belə. Halbuki Türkiyə Suriyada və İraqda ərazilər işğal edib. İran isə heç vaxt belə etməyib.
Bizim siyasətimiz aydındır: biz bölgədə sabitlik, əməkdaşlıq və qardaşlıq istəyirik. Bəzi qüvvələr isə bunu istəmir, çünki bu, xarici müdaxiləyə mane olur.
Biz bilirik ki, bölgədə anti-İran hərəkətləri əsasən Amerika və İsrailin təsirindən qaynaqlanır. Azərbaycanla bizim heç bir ərazi, sərhəd və ya başqa tələblərimiz yoxdur.
Əgər kimsə burada qarşıdurma yaradırsa, bu bizim maraqlarımıza uyğun deyil. Xarici müdaxilələr ancaq müvəqqəti çətinliklər yarada bilər, amma bölgənin coğrafi reallıqları dəyişməz olaraq qalacaqdır.
