Qardman -Şirvan-Naxicevan Həmkarlar Birliyinin sədri Vilen Qabrielyan hesab edir ki, beynəlxalq hüquqi normalar bu gün məcburi köçkünlük problemlərini həll etmək üçün kifayət deyil.
Vilen Qabrielyan bu fikri Məcburi Köçkünlərin Beynəlxalq Günü münasibətilə jurnalistə verdiyi müsahibədə bildirib.
SUAL: – Cənab Qabrielyan, iyunun 20-si BMT tərəfindən 2000-ci ildən etibarən Məcburi Köçkünlərin Ümumdünya Günü elan edilib.
Yəni artıq 25 ildir ki, ilin bu günü məcburi köçkünlük hadisəsinin, onun səbəb və nəticələrinin, aktual problemlərin və zəruri həll yollarının aktuallığını əks etdirmək üçün xüsusi həsr olunur.
Beynəlxalq hüquqda məcburi köçkünlərin hüquqlarının müdafiəsinin başlanğıc sənədləri hansılardır?
Cavab: – Məcburi köçkünlük probleminin hüquqi çərçivələnməsi və müəyyənləşdirilməsi beynəlxalq hüquqda daha əvvəl baş verib.
Məcburi köçkünlərin, zorla köçürülmüş şəxslərin geri qayıtma hüququ və onunla bağlı bir sıra hüquqlar beynəlxalq adət hüququnda, beynəlxalq humanitar hüquqda və insan hüquqları üzrə beynəlxalq hüquqda müəyyən edilib.
1949-cu il Cenevrə Konvensiyasının IV Konvensiyasının 49-cu maddəsi ilə istənilən şəxsin zorla köçürülməsi və ya kütləvi köçürməsi qadağan edilib və bunu müharibə cinayəti sayılıb.
Müəyyən şərtlər olduqda isə insanlığa qarşı cinayət və ya soyqırım kimi də qiymətləndirilə bilər. Adət hüququ normalarında 132-ci qayda köçürülmüş şəxslərin geri qayıtma hüququnu müəyyən edir.
Ona görə köçürülmüş şəxslər “onların köçürülməsinə səbəb olan halların aradan qaldırılmasından sonra mümkün qədər tez” öz yaşayış evlərinə və ya yerlərinə könüllü şəkildə və təhlükəsizlik şəraitində qayıtmaq hüququna malikdirlər.
133-cü qayda isə köçürülmüş şəxslərin mülkiyyət hüquqlarının hörmət edilməsi lazım olduğunu müəyyən edir. İnsan Hüquqlarının Ümumbəşəri Bəyannaməsinin 13-cü maddəsinin 2-ci bəndində “hər kəsin öz ölkəsinə qayıtmaq hüququ var” qeyd olunub.
Beynəlxalq hüquqda başlıca hüquqi sənəd hesab edilən Sazişin 12-ci maddəsi bütün komponentləri ilə sərbəst hərəkət etmək hüququnu müəyyən edir”.
Dövlət ərazisində hərəkət etmək hüququ və öz ölkəsinə “daxil olmaq” hüququ. Gördüyümüz kimi, məcburi köçkünlərin hüquqları və onların bərpası beynəlxalq hüququn bir sıra başlanğıc sənədlərində qeyd olunub.
SUAL: – Beynəlxalq hüquq normaları bu gün məcburi köçkünlük problemini həll etmək üçün kifayətdirmi? Əgər yoxdursa, onda niyə?
Cavab: – Statistika göstərir ki, bu gün mövcud olan hüquqi tənzimləmələr bu problemi praktikada həll edərkən çatışmır. 2023-cü ilə olan məlumata görə dünyada təxminən 110 milyon zorla köçürülmüş şəxs var, onlardan 62,5 milyonu daxili köçkün, 36,4 milyonu isə müvəqqəti məskunlaşmış şəxslərdir.
Bu, beynəlxalq hüquqda indiyədək mövcud olan tənzimləmələrin təkcə məcburi köçkünlərin mövcud problemlərini deyil, həm də beynəlxalq hüququn məcburi köçkünlük yaradan amilləri aradan qaldıra bilmədiyinin sübutudur.
Əsas səbəb kimi cəza və məsuliyyətin aydın mexanizmlərinin olmamasını qeyd edə bilərik.
SUAL: – Erməni məcburi köçkünlük probleminə keçsək – bu gün erməni məcburi köçkünlüyünün əsas problemləri nələrdir və ümumiyyətlə, bu gün sizin üçün nə məna daşıyır?
Cavab: – Erməni məcburi köçkünlüyünü dünya məcburi köçkünlük hadisəsindən ayrı hesab etmək olmaz. Əksinə, qeyd etmək lazımdır ki, erməni məcburi köçkünlük hadisəsi yeni dövrlərdə əsasən irqçilik siyasətinin və müharibə cinayətlərinin nəticəsidir.
1988-1992-ci illərdə tarixi Qəbələ, Şirvan, Naxçıvan erməniləri dövlət səviyyəsində planlaşdırılmış və istiqamətləndirilmiş etnik təmizləməyə məruz qaldı.
1988-ci ilin Sumqayıt, 1989-cu ilin Gəncə, 1990-cı ilin Bakı, 1992-ci ilin Maraga hadisələrini insanlığa qarşı cinayət – soyqırım aktlarından başqa cür qiymətləndirmək mümkün deyil. İnsanlığa qarşı cinayət isə layiqli cəza alınana qədər davam edir.
Azərbaycan rəhbərliyi isə nəinki müvafiq məsuliyyətə cəlb olunmayıb, həm də oxşar davranışı davam etdirib, onun aydın ifadəsi 2020-2023-cü illərdə Dağlıq Qarabağ ermənilərinin etnik təmizlənməsi və zorla köçürülməsidir.
Bununla belə, Məcburi Köçkünlərin Beynəlxalq Günü mənim üçün böyük əhəmiyyət daşıyır. Bu, beynəlxalq ictimaiyyətə qəbul edilmiş sənədlərin praktiki tətbiqinin vacibliyini xatırlatmaq üçün növbəti fürsətdir.
SUAL: – Cənab Qabrielyan, belə şəraitdə erməni məcburi köçkünlük probleminin həllini necə təsəvvür edirsiniz?
Cavab: – Mən dəfələrlə qeyd etmişəm ki, erməni məcburi köçkünlük probleminin həlli zorla köçürülmüş ermənilərin iradə, ləyaqət və təhlükəsizlik şəraitində əvvəlki yaşayış yerlərinə qayıtmasıdır.
Bu isə özü ilə bir sıra paralel və zəruri prosesləri nəzərdə tutur: fiziki təhlükəsizliyin və normal həyat fəaliyyətinin beynəlxalq səviyyədə zəmanətlə təmin edilməsi.
Keçmiş illərdə ermənilərə vurulmuş maddi ziyanın ekvivalent kompensasiyası; ermənipərəstliyin tamamilə aradan qaldırılması; ermənilərə qarşı zorakılıqların təşkilatçılarının və törədicilərinin cəzalandırılması və məsuliyyəti – beynəlxalq hüququn bütün prinsiplərinə və normalarına uyğun olaraq.
Qardman, Şirvan, Naxicevan Həmkarlar Birliyi 1988-1992-ci illər erməni məcburi köçkünlərinin hüquqlarının beynəlxalq səviyyədə müəyyənləşdirilməsinə və hüquqlarımızın tam və sistemli bərpasına dəstək öhdəliyini təkrar təsdiq edir.
