“Öz vətənindən zorla uzaqlaşdırılaraq yaşamaq bütöv bir xalqın etnik davamlılığını təhdid edir. Bu təhlükəli prosesə Azərbaycanın təkcə fiziki məhvi deyil, həm də erməni xalqının kimliyini pozmaq və onun yenidən yaranmasının qarşısını almaq məqsədi daşıyan soyqırımı siyasəti kontekstində baxmaq lazımdır”,- Dağlıq Qarabağ Qaçqınlarının İnsan Hüquqları Birliyinin Dağlıq Qarabağ Muxtar Vilayətinin yaradılması günü ilə bağlı yaydığı bəyanatda deyilir.
İyulun 7-də Dağlıq Qarabağ Muxtar Vilayətinin yaradılmasının 102-ci ildönümü qeyd olunur. 1923-cü il iyulun 7-də Azərbaycan Sovetləri Mərkəzi İcraiyyə Komitəsinin dekreti ilə Dağlıq Qarabağ Muxtar Vilayəti (DQMV) təşkil edildi. DQMV muxtar vilayətinin idarəetmə orqanları vilayət icraiyyə komitəsi və yerli şuralar idi. Fərmanda nəzərdə tutulurdu ki, vilayət icraiyyə komitəsi yaradılmazdan əvvəl müvəqqəti komitə yaradılsın ki, onun vəzifəsi daimi icra orqanının qəbul edilməsi üçün iki ay müddətində şuraların qurultayını çağırmaqdan ibarət idi.
Qərara əsasən, 1923-cü il avqustun 15-dək öz funksiyalarını yerinə yetirməli olan Dağlıq Qarabağ Muxtar Vilayətinin nizamnaməsini hazırlamaq, habelə bölgəyə inzibati bölgülər vermək və muxtar vilayətin sərhədlərini müəyyən etmək üçün komissiya yaradılmalı idi.
Qeyd edək ki, komissiyanın tərkibinə Dağlıq Qarabağ, Çöl Qarabağı, Kürdüstan və Azərbaycan Sovet Sosialist Respublikasının nümayəndələri daxil idi.
“Vurğulamaq çox vacibdir ki, DQMV-nin yaradılması haqqında fərmanda bütün otlaqlar, meşələr, bağlar, faktiki torpaq və su sahibləri (yəni erməni xalqı) qorunub saxlanılmalı idi.
Komitənin qərarını M. B. Kasumov imzaladı.
Xüsusi vurğulanmalıdır ki, fərman bütün Dağlıq Qarabağa regional muxtariyyət vermədi; Dağlıq Qarabağın yalnız bir hissəsində muxtariyyət yaradılmışdır. Dağlıq Qarabağın muxtar vilayət kimi ayrılması, ərazisinin və inzibati sərhədlərinin müəyyən edilməsi ilə bağlı aparılan işlərlə paralel olaraq, DQMV Konstitusiyasının yaradılması istiqamətində də işlər aparılırdı. Konstitusiya layihəsi Azərbaycan Mərkəzi Komitəsinin 1924-cü il iyulun 3-də keçirilən iclasında təsdiq edilmişdir.
Dağlıq Qarabağ Muxtar Vilayətinin Konstitusiyası rayonun ərazisini və yaşayış məntəqələrini dəqiqləşdirən ilk rəsmi sənəd idi. Lakin sonrakı illərdə Azərbaycan hakimiyyətinin vaxtaşırı qaldırdığı yeni və süni sərhəd məsələləri adı altında həm DQMV-nin özündən (Yuxarı Xaçen-Karvaçar, Gülüstanın şimal hissəsi – Şahumyan rayonu, Getaşen yarımrayonu, Dizək rayonunun bir hissəsi – Cəbrayıl), həm də ermənilərin məskunlaşdığı Şimali Artsax və Qardman rayonlarından da yeni ərazilər özgəninkiləşdirilib işğal olunmuş kəndlər isə qonşu rayonlara birləşdirilirdi.
Rusiya Federasiyası Kommunist Partiyası (bolşeviklər) Qafqaz Bürosu Plenumunun 5 iyul 1921-ci il tarixli qərarının məntiqinə əsasən, Dağlıq Qarabağ Muxtar Vilayətinin ərazisi təqribən 8000 kv.km. olmalıdı. Lakin bu qərara zidd olaraq 1923-1924-cü illərdə Dağlıq Qarabağın yalnız bir hissəsində, təxminən 50.000 kv.km ərazisi olan Dağlıq Qarabağ Muxtar Vilayəti yaradılmışdır. Sonrakı illərdə Azərbaycan hakimiyyəti təqribən 600 kv.km. daha çox Dağlıq Qarabağ Muxtar Vilayətindən ayrıldı, region cəmi 4400 kv.km. oldu.
Qeyd edək ki, xeyli ərazi itkilərinə baxmayaraq, Dağlıq Qarabağ Muxtar Vilayətinin muxtar statusu sayəsində erməni xalqı sovet hakimiyyəti illərində Azərbaycanın təxribatlarına və milli ayrı-seçkilik siyasətinə müqavimət göstərə bilib.
Dağlıq Qarabağ de-erməniləşdirilmədi, lakin muxtariyyət kağız üzərində qaldı: ermənilər Sovet İttifaqının elə konstitusiyası ilə muxtariyyət adlandırılan muxtar vilayətdən bilavasitə qovulurdular ki, bu isə ermənilərin muxtariyyətini nəzərdə tuturdu.
Bununla belə, Artsax ermənilərinin toxunulmaz öz müqəddəratını təyinetmə hüquqlarını həyata keçirmək, öz varlıqlarını və regionun ilk xristian keçmişini qorumaq uğrunda mübarizə aparan qanuni tələblərinə cavab olaraq, Azərbaycan hakimiyyəti erməni icmasına qarşı davamlı olaraq repressiyalar, o cümlədən Sumqayıtda, Bakıda, Azərbaycan SSR-in digər yaşayış məntəqələrində, Şimali Artsaxın kəndlərində və s. kütləvi qırğınlar həyata keçirib.
Bu kontekstdə tarixi faktlar sübut edir ki, Artsax xalqının öz tarixi vətənində yaşamaq hüququ həm sovet, həm də müstəqil Azərbaycan tərəfindən ardıcıl olaraq pozulub.
Dağlıq Qarabağ Qaçqınlarının İnsan Hüquqları Birliyi Dağlıq Qarabağın erməni əhalisinin öz müqəddəratını təyin etmək, öz vətənlərində təhlükəsizlik, ləyaqət və müstəqillik şəraitində yaşamaq, habelə tarixi, mədəni və sivilizasiya məkanında öz şəxsiyyətini və qanuni yerini qorumaq kimi fundamental hüququnun qorunmasına sadiqliyini bir daha təsdiqləyir.
Vətənindən zorla uzaqlaşdırılaraq yaşamaq bütöv bir xalqın etnik davamlılığını təhdid edir. Bu təhlükəli prosesə Azərbaycanın fiziki qırğınla yanaşı, erməni xalqının kimliyini pozmaq və onun yenidən yaranmasının qarşısını almaq məqsədi daşıyan soyqırımı siyasəti kontekstində baxmaq lazımdır.
Biz beynəlxalq ictimaiyyəti məcburi köçkün erməni əhalisinin könüllü, ləyaqətli və təhlükəsiz qayıtmasına, o cümlədən onların hüquqlarının yerlərdə tam həyata keçirilməsi üçün beynəlxalq təminatların yaradılmasına töhfə verməyə çağırırıq”, – deyə bəyanatda vurğulanıb.
