Azərbaycan və Rusiya arasında son həftələrdə gərginləşən diplomatik münaqişə, Qafqazda Kremlin nüfuzunun əhəmiyyətli dərəcədə azalmasını və digər rəqib dövlətlərin regionda öz mövqelərini gücləndirmək imkanlarını əks etdirir.
Bu barədə ABŞ-nin Stratfor analitik mərkəzi yazır.
Son günlərdə Bakı və Moskva “diş-dişə” prinsipi ilə cavablaşaraq münasibətləri daha da pisləşdirdilər. Gərginliyin ilk dalğası 27 iyun tarixində qeydə alındı.
Haçan ki, Rusiya rəsmiləri onlarca azərbaycanlını 2001-2011-ci illərdə həyata keçirilməmiş şiddətli cinayətlərdə ittiham edərək həbs etdi.
Həbsxanada iki şəxs həyatını itirdi. Cavab olaraq, Bakı 29 iyun tarixində Rusiyanın mədəni tədbirlərini və iki hökumətlərarası görüşü ləğv etdi.
30 iyun tarixində Azərbaycan polisi Rusiyanın dövlət “Sputnik” agentliyinin ofislərində axtarış keçirərək fəaliyyətini dayandırmadı.
Yeddi işçi həbs edildi, onlardan ikisi rəsmi şəxslər idi. Onlar casusluq, firqədarlıq və qanunsuz maliyyələşdirmə ittihamı ilə üzləşdilər.
Növbəti gün səkkiz rus vətəndaşı daha narkotik vasitələrin dövriyyəsi və kibercinayətkarlıqda ittiham edilərək həbs olundu.
1 iyul tarixində Moskva cavab olaraq Ural regionunda yaşayan Azərbaycan diasporunun liderini və Voronejdə məskunlaşmış nüfuzlu iş adamını qısa müddətə həbs etdi.
Eyni gün Bakı, 27 iyun tarixində həyatını itirən iki qardaşın cəsədində işgəncə izləri aşkar edildiyini bildirdi. Azərbaycan prokurorluğu “Rusiya hüquq-mühafizə orqanlarının azərbaycanlılara qarşı qəddar davranışı və qəsdən adamöldürmə” ilə bağlı istintaqa başladı.
1-2 iyul tarixlərində hər iki ölkənin Xarici İşlər Nazirliyi rəsmi etiraz üçün bir-birinin səfirlərini çağırdı. Rusiya XİN 2 iyul tarixində vətəndaşlarına “Azərbaycana səfər planlarını diqqətlə yenidən nəzərdən keçirmələri” barədə xəbərdarlıq etdi.
Bu böhran Bakı və Moskva arasında əlaqələrin pozulmasını göstərir. Onların mürəkkəb münasibətləri 2024-cü ilin sonundan etibarən pisləşməyə başladı.
Sovet İttifaqının dağılmasından bəri Rusiya Azərbaycana əhəmiyyətli təsir göstərmiş, onu Qafqazda daha geniş nüfuz dairəsinin bir hissəsi hesab etmişdir.
Bunun səbəbi siyasi, iqtisadi, hərbi, mədəni və digər vasitələrin geniş spektri olmuşdur.
Lakin Azərbaycan müstəqil dövlət kimi çıxış edərək Rusiyanı özündən uzaq saxlamağa çalışmış, o cümlədən Kollektiv Təhlükəsizlik Müqaviləsi Təşkilatından (KTMT) çıxaraq, heç vaxt Avrasiya İqtisadi İttifaqına qoşulmamışdır.
Son illərdə Bakı Moskva ilə münasibətləri balanslaşdırmaq üçün Türkiyə, bir sıra Avropa ölkələri, ABŞ və Çin kimi digər dövlətlərlə əlaqələrini genişləndirmişdir. Bunun əsas səbəbi neft və qaz ixracatçısı kimi artan roludur.
Dağlıq Qarabağ münaqişəsindən sonra Rusiya, tarixən Ermənistana dəstək verən kimi, onillik rəqabətdə Azərbaycanla münasibətləri dərinləşdirmək üçün köhnə siyasətindən imtina etmiş görünür.
Bu, Rusiya Prezidenti Vladimir Putinin 2024-cü il avqustunda Bakıya etdiyi səfərində zirvəyə çatmışdır. Bu, onun altı il ərzində Azərbaycana ilk səfəri idi.
Lakin Putinin səfəri və enerji və hərbi əlaqələrin gücləndirilməsi cəhdləri, Azərbaycanın digər dövlətlərlə, xüsusilə də Türkiyə ilə əlaqələrini genişləndirməsinə mane olmadı.
Türkiyə Qafqazda, xüsusilə də Azərbaycanda, əsasən türk dövləti kimi statusunu nəzərə alaraq, təsirini davamlı şəkildə artırmışdır.
Bakı və Moskva arasında münasibətlər 2024-cü il dekabrda pisləşdi, rus qüvvələri Qazaxıstanda qəzaya uğrayan Azərbaycan sərnişin təyyarəsini səhvən vurdu, nəticədə 38 nəfər həlak oldu. Rusiya heç vaxt hadisəyə görə rəsmi cavabdehlik qəbul etmədi və diplomatik gərginlik fonunda Azərbaycan Prezidenti İlham Əliyev 9 mayda Rusiyanın Qələbə Günü tədbirlərində iştirak etmədi.
2022-ci il avqustunda iki ölkənin dövlət şirkətləri Rusiyanın təbii qazını Azərbaycana ixrac etmək barədə razılığa gəldi. Bu, Avropanın Ukrayna müharibəsi səbəbilə rus qazına olan tələbatı azaltdığı dövrdə Moskvaya yeni bazarlar tapmağa kömək etdi. Bakı isə öz enerji ehtiyaclarını təmin etmək qabiliyyətini gücləndirərək, Avropaya ixrac üçün resursları sərbəst buraxa bildi.
1 iyul 2024-cü ildə Azərbaycanın “Minval” media qurumu “yazılı ifadələr, audio yazılar və texniki detallar” dərc edərək, rus qüvvələrinin 25 dekabr 2024-cü ildə “Azərbaycan Hava Yolları”nın 8243 saylı reysini qəsdən vurduğuna dair yeni sübutlar təqdim etdi.
Təsdiqlənməmiş məlumatlara görə, təyyarənin vurulması əmrinə təkcə yerli hava hücumundan müdafiə bölməsi deyil, həm də Rusiya Müdafiə nazirliyi bilavasitə qarışıb.
Rusiyanın Qafqazda zəifləyən nüfuzu xarici qüvvələrə öz təsirlərini artırmaq üçün imkan yaradır, xüsusən də Bakı-Moskva münasibətləri pisləşməyə davam etsə. Lakin hər iki tərəfin də gərginliyi azaltmaq üçün səbəbləri var:
Azərbaycan üçün Rusiya ilə düşmənçilik Ermənistanın hərbi dəstəyini artıra bilər və ya assimetrik tədbirlərə (ticari məhdudiyyətlər, kiberhücumlar) səbəb ola bilər.
Lakin Əliyevin indiyə qədərki hərəkətləri göstərir ki, o, daxili siyasi nəzarəti gücləndirməyə daha çox üstünlük verir.
Rusiya üçün gərginlik Zəngəzur dəhlizinin həyata keçirilməsinə səbəb ola bilər. Bu, Türkiyənin Qafqazdakı təsirini artırarak Bakı-Ankara arasında quru dəhlizi yarada bilər.
Rusiya həmçinin, Qərbin sanksiyalarını dolayaraq İranla ticarət üçün istifadə etdiyi Azərbaycan vasitəçiliyi ilə keçən vacib dəhlizi itirmək riski ilə üzləşir.
Hətta gərginlik azalsa da, bu münaqişə Rusiyanın Qafqazda nüfuzunun azaldığını təsdiq edir. Ermənistan Moskvadan asılılığını azaltmaq üçün heç bir addım atmır.
Gürcüstan hökuməti rus yönümlü olsa da, əhalinin ümumi anti-rus əhvali və digər ölkələrlə balanslı münasibətlər qurmaq istəyi Kremli məhdudlaşdırır.
Türkiyə (xüsusilə Ermənistanla yaxınlaşma səyləri ilə), AB (enerji təchizatçısı kimi Azərbaycana artan maraq) və ABŞ (İrana qarşı təzyiq vasitəsi kimi Bakı) bu boşluqdan ən çox faydalanacaq tərəflərdir.
Çin də 2025-ci il apreldə Əliyevin Pekin səfəri zamanı imzalanan strateji tərəfdaşlıq sazişinə əsaslanaraq regionda mövqeyini gücləndirə bilər.
