İstanbulun tarixi Erməni Güngapı məhəlləsi: burada son onilliklərdə erməni əhalisi xeyli azalmışdır, 11 oktyabrdasa yenidən ermənilərlə dolmuşdu.
Səbəb nadir filmin ilk nümayişi idi ki, ona qatılmaq üçün İstanbul Erməni Patriarxlığı ərazisində həm icma nümayəndələri, həm də Ermənistandan və digər ölkələrdən qonaqlar yığılmışdı.
“Özəllik Yolu” İstanbul Patriarxlığının Taxtı Zaman İçində» adlı filmin müəllifləri “Zaman” qəzetinin Baş redaktoru Ara Qoçunyan və sənədli film rejissoru, publisist, “Faktum” sənədli mərkəzinin rəhbəri Tigran Paskevichidir.
Filmdə tarixçilər, ruhani vəkillər və digər mütəxəssislərin iştirakı ilə 1461-ci ildə yaradılmış İstanbul Patriarxlığı Taxtının quruluşundan bu günə qədər olan tarixindən bəhs edilir.
Film patriarxlığın tarixinin ən önəmli və əsas dövrlərini əhatə edir, həm də bu günkü patriarxlığın Türkiyədəki hüquqi statusunun olmaması kimi əsas məsələlərə toxunur.
Baxış zalı tam dolu olan filmdə İstanbul Erməni Patriarxlığının yarım əsrdən çox tarixinin yalnız sənədli təsviri deyil, eyni zamanda böyük qayğı ilə yaradılmış hekayə göstərilir ki, İstanbulun ənənəvi erməni icmasının əsrlər boyunca üzləşdiyi çətinliklərə və çağırışlara baxmayaraq, necə öz erməni mənliyinin qoruyub saxlamasıdır.
İstanbul Erməni Patriarxlığı qurulduğu gündən yalnız dini qurum kimi deyil, həm də İstanbul erməni icmasının ruhani, mədəni və sosial mərkəzi kimi fəaliyyət göstərir.
Filmin yaradılması işləri təxminən 10 il əvvəl başlayıb. Tigran Paskevichi nümayişin sonunda iştirakçılara bildirdi ki, Qoçunyanla birgə işə başlayarkən əsas məqsəd filmdə tarixin mümkün qədər doğruluqla təqdim olunması idi.
“Biz düşündük ki, konsepsiyamızın mərkəzində həqiqətin deyilməsi, nəyin baş verdiyinin göstərilməsi qalmalıdır ki, insanlar özləri müəyyən nəticələr çıxara bilsin”- deyə Paskevich qeyd etdi.
Onun fikrincə, çoxları üçün filmin məzmunu yenilik olacaq, ona görə də film eyni zamanda İstanbul erməni icmasının tarixini maraqlandıran hər kəs üçün tədris xarakteri daşıya bilər.
Filmin ideya müəllifi Ara Qoçunyan vurğuladı ki, təşəbbüs “Zaman” qəzetinin baş redaktoru Martiros Qoçunyanın vəfatının 50 illiyinə, İstanbul Erməni Patriarxı Sahak Arxiyepiskopos Maşalyanın taxt-tac minintisinin 5 illiyinə və mərhum Tigran Gyulmazgülinin xatirəsinə həsr olunmuşdur.
“Zaman” qəzetinin uzunmüddətli redaktorunun sözlərinə görə, filmin məqsədi icma daxilində sadə həqiqəti göstərməkdir — birlikdə olmaq vacibdir, çünki zamanın reallıqları gətirdiyi bütün sınaqlara bununla qarşı durmaq olar.
“Bu film göstərir ki, biz nə qədər birlikdə olmağa ehtiyac duyuruq. Tarixdən görürük ki, hətta dünya böhranları zamanı, xalqlarımızın çətinliklər yaşadığı anlarda, bütün nailiyyətlər yalnız birlikdə işləməklə gerçəkləşmişdir. Biz bir yerdə olmalı, birlikdə mübarizə aparmalıyıq, bir-birimizə qarşı deyil” – deyə Qoçunyan bildirdi.
İstanbul Erməni Patriarxlığı bu gün ölkə daxilində heç bir hüquqi status olmadan fəaliyyət göstərir. İstanbul Erməni Patriarxı Sahak Arxiyepiskopos Maşalyan qeyd etdi ki, icmanın həyatını təşkil etmək baxımından hüquqi statusun olmaması çox zaman problemlər yaradır.
“Biz bu vəziyyətimizi bütün platformalarda təqdim edirik, amma dövlət azlıqlara heç bir yazılı sənəd vermək istəmir” – deyə patriarx vurğuladı və əlavə etdi ki, onlar yaxın illərdə problemin həllinə ümidli deyillər, çünki dövlət çox vaxt icmaya status verməyi “dövlət daxilində dövlət mövcudluğu” kimi qiymətləndirir.
“Hər dəfə hər hansısa məsələ ilə müraciət etdikdə, dövlət bizim problemlərimizə o an praktiki həll verir. Məsələn, patriarx seçməli olsaq, həll tapılır, amma bunlar daimi həllər deyildir” – deyə patriarx qeyd etdi.
Problem yalnız Türkiyədəki erməni icmasına xas deyil; eyni problem bu ölkədə yaşayan yunanlar, yəhudilər, asurlular arasında da mövcuddur.
Patriarx təəssüf hissi ilə bildirdi ki, demoqrafik göstəricilər erməni icmasının xeyrinə deyil. Hər bir doğuma qarşı 3 ölüm qeydə alınır. Son illərin bu narahat edən statistikası nəzərə alınsa, problem milli azlıqların sayının azalması ilə sadəcə olaraq mövcudluğunu dayandıra bilər.
“İslam olmayan azlıqların sayı ümumi əhali içində mində birdir, yəni 85 milyon əhalidən 85 min xristian belə yoxdur. Biz — erməni icması — 40 minik, ölkədə ən böyük azlıq icmasıyıq” – deyə patriarx qeyd etdi.
Filmin nümayişindən sonra Tigran Paskevichi uzun illər mədəni, ruhani və ictimai sahələrdə fəaliyyəti üçün Patriarxal Taxtın Malatsiya patriarx Ormanyan ordeni ilə təltif edildi.
Qərb ermənicəsi, Şərq ermənicəsi, ingilis, türk və fransız dillərində çəkilmiş film noyabrda Nyu Yorkda, sonra isə Ermənistanda, Türkiyədə və digər ölkələrdə nümayiş olunacaq.
