ABŞ vitse-prezidenti Vens Yerevan və Bakıya hansı təkliflər gətirir?
ABŞ Prezidenti Donald Tramp sosial media vasitəsilə Ermənistanda iki aydır dolaşan xəbəri təsdiqlədi: fevral ayında ABŞ vitse-prezidenti Cey Di Vensin regiona səfəri baş tutacaq.
Tramp bildirib ki, səfər regional xarakter daşıyır – ABŞ vitse-prezidenti həm Ermənistana, həm də Azərbaycana səfər edəcək.
Prezident Tramp yazısında ABŞ-nin yüksək səviyyəli nümayəndəsinin Yerevan və Bakıdakı işgüzar gündəmini açıqlamışdır.
ABŞ fevral ayında Ermənistanla nüvə sülh əməkdaşlığı və aparıcı yarımkeçirici istehsalçıları üçün müqavilə imzalamağı planlaşdırır. Tramp qeyd edib ki, Vensin İrəvana səfərinin əsas məqsədi bu sahədə əməkdaşlıqdır, eyni zamanda regionda sülhün təmin edilməsi üçün ABŞ-nin səyləri də diqqət mərkəzində olacaq.
TRIPP proqramı son dövrdə geniş müzakirə olunub, lakin ABŞ ilə Ermənistan arasında nüvə əməkdaşlığı layihəsi haqqında eyni şeyi demək olmaz.
Bu mövzu müxtəlif illərdə rəsmi şəxslərin açıqlamalarında qeyd olunub.
2022-ci ildə Ermənistan Xarici İşlər naziri Ararat Mirzoyan ABŞ-də müvafiq memorandum imzalayıb. Vaşinqtonda yaşayan və Ermənistanın keçmiş müvəqqəti işlər vəkili olan hüquqşünas Armen Xarazyan bu sənədlə bağlı belə demişdir:
“Bu memorandum təkcə Ermənistanda nüvə istehsal gücünün qurulmasından daha geniş məsələləri əhatə edir. Burada nüvə silahlarının yayılmaması, Metsamor AES-in təhlükəsizliyi, mütəxəssislərin hazırlanması və texnologiyaların ötürülməsi kimi məsələlər də var”.
Sonrakı illərdə bu memorandumun məqsədləri Ermənistan-ABŞ strateji tərəfdaşlıq sənədi və Ermənistan-ABŞ anlaşma memorandumu ilə rəsmiləşdirilib.
“123-cü saziş” – Nüvə texnologiyalarının ötürülməsi
ABŞ ilə nüvə əməkdaşlığı müqaviləsi “123-cü saziş” kimi tanınır. Bu, ABŞ Atom Enerjisi Agentliyinin 123-cü maddəsinə əsaslanır.Bu haqda ER XİN naziri Ararat Mirzoyan 2025-ci il yanvarın 13-də Vaşinqtonda demişdir:
“Biz ABŞ ilə nüvə əməkdaşlığı müqaviləsi üzrə danışıqlara başlayırıq. Bu, təhlükəsizlik və nüvə silahlarının yayılmaması sahəsində yüksək standartlar əsasında sülh naminə nüvə enerjisindən istifadə üçün çərçivə yaradacaq”.
ABŞ-nin Ermənistandakı keçmiş səfiri Kristina Kvin qeyd edib ki, ABŞ Ermənistana nüvə enerjisinin təhlükəsiz istifadəsi və enerji müstəqilliyi üçün geniş imkanlar təqdim edir.
Ermənistan yeni AES tikmək istəyir?
Ermənistanın Regional İnzibati və İnfrastruktur Naziri Gnel Sanosyan 2023-cü ildə bildirib ki, ölkə Metsamor AES-in işləmə müddətini 2036-cı ilədək uzatmaq və yeni nüvə bloku tikmək istəyir.
O, qeyd edib ki, ABŞ texnologiyaları kiçik güclü reaktorların tikintisi üçün daha uyğundur.
Lakin Ermənistan eyni zamanda Rusiya və digər ölkələrlə də danışıqlar aparır. Keçmiş diplomat Armen Xarazyan qeyd edib ki, praktikada “qərb və rus texnologiyalarını birləşdirən bir AES nümunəsi yoxdur”.
Vensin səfəri: Regionda nə gözlənilir?
ABŞ vitse-prezidenti Vensin səfərindən əvvəl Tramp açıqlayıb ki, İrəvanda nüvə və yarımkeçirici sahəsində müqavilələr, Bakıda isə strateji əməkdaşlıq və hərbi texnika (zirehli geyim və gəmilər) müzakirə olunacaq.
Ekspert Stepan Qriqoryan qeyd edir ki, bu təkliflər narahatlıq doğurmur:
“Tramp açıq şəkildə bildirib ki, Ermənistanla nüvə sülh proqramları haqqında müqavilə imzalanacaq. Azərbaycan isə ABŞ ilə strateji əməkdaşlığı gücləndirir və Xəzər dənizində təhlükəsizliyini artırmaq üçün dəstək alır”.
Tramp vurğulayıb ki, Vensin səfərinin əsas məqsədi regionda sülh və rifahın təşviqidir. Ermənistan təhlilçiləri hesab edirlər ki, bu səfər zamanı TRIPP ilə bağlı ilk sənəd də imzalana bilər.
