…Qarabağı dağlarla gördüm,
Şuşi şəhərini yırtıcı gördüm,
Qəlbimin fırtınasına oxşar
Ölüm dəhşətlərini orada daddım?
Qırx minlərlə ölü pəncərə,
Fənərlər qaranlıq, içləri də boş.
Acı ehtiras iyrənc əzablar
Dağlar qoynunda dəfn edilmişdir
Rus yazıçısı Osip Mandelştamb “Faytonçu” («Фаэтонщик») şeirində Şuşini 1920-ci ildə ermənilərin qırğınından illər sonra bax belə təsvir edib.
1920-ci ilin yazında martın 23-26 -da Azərbaycan qoşunları Şuşinin çiçəklənmiş erməni məhəlləsi üzərinə hücuma keçərək şəhəri tamamilə darmadağın edərək ermənilərdən təmizlədi. Təxminən 8-10 min erməni bir neçə gün davam edən bir cinayətin qurbanı olur və təxminən bir o qədər də ermənilər Şuşidən qaçmalı olur.
Əhalisinin əksəriyyətinin ermənilər olduğu şəhər Azərbaycanın yürütdüyü soyqırımı siyasəti nəticəsiylə “Azərbaycan şəhəri” nə çevrilmişdir.
O.Mandelstam, qətliamdan 10 il sonra həyat yoldaşı Nadejda Mandestam ilə birlikdə Şuşini ziyarət edir, burada illər sonra ölüm və qırğın təsvirləri hiss olunurdu. “Bu illərdə biz müsavatların qırğınlarının hər addımını sanki yenidən görür hiss edirdik”-deyərək N.Mandelstam qeyd edib.
Mandelstam evlilər 1930-cu ilin payızın səhər ertən Gəncədən Şuşiyə çatır və faciələr və qırğınları faktlaşdıran mənzərələr görür.”Şəhər ucu bucağı görünməyən qəbirstanlıqdan başlayırdı.Sakinlər tərəfindən tərk olunan bir neçə yarıdağıdılmış evlərdən ibarət kəndləri görmək bizə nəsib oldu.Bəs vaxtiylə zəngin və çiçəklən bu şəhərdə fəlakət və qırğınların təsviri həddindən artıq gözəçarpan idi.
Küçələrdə gəzirdik və eyni mənzərə hər yerdə vardı,evlərin damları, pəncərələri, qapısı qoparılmış iki sıralı evlər. Deyilənə görə bütün su quyuları meyitlərlə ağzınacan dolu idi.Əgər hər hansısa biri sağ qlamışdırsa həmin ölüm caynağından xilas olmuşdur”-deyərək N. Mandelstam yazıb.
Daöın bütün onlar hər hansısa birinə rast gəlməyib Yalnız aşağıda bazar meydanında adamlara rast gəlir lakin onların arasında bircə erməni yox idi, yalnız müsəlmanlar idi.
Osip Mandelstamda elə təssürat yaranmışdır ki, sanki bazarda müsəlmanlar o qatillər idilər kimlər ki, 10 il öncə şəhəri darmadağın etmişdir,onların sifətlərində dəhşətli sarsıntılar, iyrənc baxışları unutmaq mümkünsüzdür.
Ər və arvadın ac olmasına baxmayaraq onların əllərindən peçenilər almaq belə istəmirdilər.”bir parça çörək yemək mümkünsüzdür… həmin quyulardan su da içməzsən…”.
Şəhərdə mehmanxanalar yox idi nə də ziyarətçilər üçün “ümumi” deyilən otaqlar da yox vardı.Burada kişilər və qadınlar birlikdə yatırdılar. Gəncəyə doğru gedən avtobus səhər ertən yola düşürdü. Adamlar bazarda onlara öz yanlarında gecələməyi təklif edirdi, ancaq şəhərin ölüm nəfəsi və qırğınından qorxurlar və nəyin bahasına olursa-olsun Stepanakertə qayıtmaq qərarına gəlirlər”. “…Mandelstam,o fikirdən azad ola bilmirdi ondan əvvəl cinayətkarlar və qatillərin olduğu düşüncəsindən həmçinin xilas ola bilmirdi”.
Onlara yeganə karvan və “ölüm yağdıran” şəhərdən qaşmağa üz tutur və aylar sonra qələmini ələ alaraq Şuşidə erməni qırğınlarından aydın olan izləri və viranəliklər barədə faktları kağıza köçürür.
Bu cinayətin izlərini Sovet Azərbaycanının rəhbərliyi dönəmində 1960-cı illərdə, ləğv etməyə başlayır. Erməni məhəlləsinin dağıdılan evlərini kilsələrini təməlindən tamamilə sökür.Bu gün isə cəhd edilir ki, tarixi təhrif edərək israr edirlər ki, “Şuşi Azərbaycan şəhəridir”. Halbuki tarixi reallılar təkzibedilməzdir və məhz tarixi ədalət onu əsl sahiblərinə qaytarmaqdır.
