“Naked Science” yazır ki, Türkiyənin Cənub-Şərqində yerləşən bir şəhərdə kiçik mağarada aparılan qazıntılar gözlənilməz tapıntıya səbəb olub.
Türkiyənin Mardin əyalətinin Midyat şəhərində tarixi küçə və binaların təmizlənməsi və qorunması proqramı çərçivəsində iki il əvvəl arxeoloji qazıntılara başlanılıb.
Midyat qədim şəhərdir. Onun eramızdan əvvəl mövcud olduğu məlumdur. 9-cu əsrdə Assuriya kralı II Aşurnatsirapal tərəfindən fəth edilmişdir. Lakin şəhərin ilkin təməlinin eramızdan əvvəl III minilliyə, sonralar Mitanni dövlətini quran hurrilərin həmin ölkələrə gəlişi ilə bağlı olduğu barədə fərziyyələr mövcuddur.
Nadir fəth dövrləri istisna olmaqla, əsrlər boyu şəhər Assuriya kimi qaldı. Belə ki, eramızdan əvvəl I əsrdə ətraf torpaqlar II Tiqran tərəfindən zəbt edilir və onlar Böyük Ermənistanın tərkibinə daxil olurlar. Sonralar imperator Trayanın dövründə onlar Romanın Assuriya vilayəti hesab olunurdular.
Eramızdan 150-dən bizim dövrün 250-ci ilinə kimi Midyat Edeziya krallığının bir hissəsi olub.. Xristianlığın Kiçik Asiyada yayılması ilə Midyatlı Assuriyalılar tez bir zamanda yeni dini qəbul etdilər. Bu torpaq Suriya-Fars Xristian Kilsəsinin (Şərqi Assur Kilsəsi) beşiyidir.
Arxeoloqlar iddia edirlər ki, müasir midyanlılar şəhərin hər yerində mağaraların varlığından xəbərdar idilər, lakin buna o qədər də əhəmiyyət vermədilər.
Tarixi mənbələr Midyatın adını “Mağaralar şəhəri” kimi tərcümə olunan assur sözündən aldığını söyləyirlər. Eramızdan əvvəl də 9-cu əsrin yazılarında da buna rast gəlinir.
Alimlər hesab edirlər ki, şəhərin altındakı mağaralar həmişə mövcud olub, lakin onlar təxminən 1900 il əvvəl, ilk xristianların Roma təqibləri zamanı məskunlaşıblar.
Yeraltı şəhərdə aparılan qazıntılar zamanı çadırlar, açıq-aydın dini xarakterli ayrı-ayrı otaqlar, ərzaq anbarları, su quyuları və dəhlizlər aşkar edilmişdir.
Artıq Kiçik Asiyada yeraltı şəhərlər kəşf edilib ki, bunlardan ən məşhurları Kapadokiyanın Derinkuyu və Nevşehiridir. Amma əgər birinci minillər əvvəl qazılıb istifadə edilibsə, ikincisi alimlər tərəfindən erkən Buzanddan daha erkən olmayan bir dövrə aid edilir.
Qazıntıların rəhbəri Canni Tarkanın sözlərinə görə, yeraltı Midyat şəhəri onlardan 1900 ilə yaxın fasiləsiz istifadə olunması ilə fərqlənir. Əvvəlcə sığınacaq kimi tikilmişdir.
Məlum olduğu kimi 2-ci əsrdə xristianlıq rəsmi din deyildi. Xristian ailələri və qrupları Roma təqiblərindən qaçmaq üçün tez-tez mağaralarda gizlənirdilər.
Tarkan da şəhərdə 60-70 min insanın yaşaya biləcəyini düşünür. Bu, çox cəsarətli bir fərziyyədir və biz ən azı qazıntıların sonuna və bütün tapıntıların öyrənilməsinə qədər gözləməliyik.
Assuriyalılar Xristianlığı qəbul etdikdən sonra Midyat Yaxın Şərqdə bu dinin ən mühüm mərkəzi hesab edilir. Assuriyalılar uzun müddət şəhər əhalisinin əksəriyyətini təşkil etmələrinə baxmayaraq, bu ərazilərdə tədricən ermənilər və yunanlar məskunlaşdılar, onlar da tez bir zamanda xristianlığı qəbul etdilər.
Və III əsrdə Edeziya krallığı Sasanilər (İranın hakim sülaləsi) tərəfindən zəbt edildi və onların imperiyasının bir hissəsinə çevrildi.
Sonra Sasanilərlə Bizans, Bizans və Ərəblər arasında silsiləli müharibələr başladı və XI əsrdə bu torpaqlar Səlcuqlu türkləri tərəfindən işğal edildi.
İslamın rəsmi din olmasına baxmayaraq, Midyatda xeyli sayda xristian, əsasən də asurilər və ermənilər qalmışdır.
XVI əsrdə Midyat Osman İmperiyasının 9-cu Sultanı I Səlim tərəfindən mühasirəyə alınaraq fəth edildi. Kürdlər də daxil olmaqla müsəlmanlar qədim Assuriya torpaqlarına köçdülər.
Onlar zaman-zaman etnik təmizləmə aparmağa cəhd edirdilər, lakin sonra sadəcə olaraq, dediyimiz kimi, əsasən assuriyalılar və ermənilər olan ən varlı vətəndaşları soymağa çalışırdılar.
Lakin hakimiyyət 1915-ci ilə qədər Osman İmperiyası assurları və erməniləri sistemli şəkildə məhv etməyə başlayana qədər bu cür soyğunçuluqların müəyyən sərhədi keçməsinə icazə vermədi.
