Ötən həftə baş verən hadisələr Avropanın Azərbaycanla bağlı siyasətinin dərindən yenidən başlamasının zəruriliyi ilə bağlı müzakirələrə səbəb olur.
Söhbət Qarabağdan gedir.Bu haqda Karnegi Avropa Mərkəzinin eksperti Tomas de Vaal yazır.
“Sentyabrın 19-da Azərbaycan ermənilərin yaşadığı Dağlıq Qarabağ ərazisini geri qaytarmaq üçün hərbi güc tətbiq edib, həm Avropa Birliyinin, həm də ABŞ-ın onun üçün çəkdiyi qırmızı xətləri aşıb.
Yüzlərlə itki var. Öz gələcəyindən qorxan minlərlə insan var. Qarabağ erməniləri indi öz vətənlərindən Ermənistana faciəli şəkildə kütləvi köç edirlər.
Brüssel və Vaşinqtonda bir çox insanlar Azərbaycanın güc tətbiq etməsindən şoka düşmüş və aldanmış hiss edirlər.
Azərbaycan prezidenti İlham Əliyev son dəqiqəyə kimi yüksək səviyyəli həmsöhbətlərini, o cümlədən Avropa Şurasının sədri Çarlz Mişel və ABŞ-ın dövlət katibi Entoni Blinkeni hərbi əməliyyata başlamayacağına əmin etmişdir.
Almaniyanın Xarici işlər naziri Analena Berbok bu haqda BMT-də daha aydın ifadə edib. “Bakı güc tətbiq etməkdən çəkinməklə bağlı dəfələrlə verdiyi vədləri pozaraq onsuz da sıxıntı içində olan əhaliyə böyük əzab verib”.
Bundan başqa, Azərbaycan danışıqlar masası arxasında demək olar ki, istədiyi hər şeyi əldə etdi. İllərdir dalana dirəndikdən və bir çox qeyri-müəyyənliklərdən sonra Qarabağ erməniləri Bakı ilə danışıqlara razı oldular ki, bu da Azərbaycanla müəyyən inteqrasiya haqqında razılaşmaya gətirib çıxaracaq.
Ermənistanın Baş naziri Nikol Paşinyan Azərbaycanın, o cümlədən Dağlıq Qarabağın ərazi bütövlüyünü tanıyaraq beynəlxalq normalara qoşulub.
Bakı bəyan edir ki, o, bölgəyə tam nəzarət edir və qalan ermənilərin qorxmağa əsas yoxdur.Lakin kəskin etnik münaqişələr elə-belə keçmir.Xüsusən haçan ki, silahlı qruplaşmalar mülki rayonlara doğru istiqamətlənir.
Regiona beynəlxalq müşahidə missiyası göndərmək cəhdlərini rədd etməklə Bakı böyük məsuliyyət daşıyır. Rəqəmsal əsrdə müharibə cinayətlərini gizlətmək o qədər də asan deyil.
Əgər vəhşiliklər təsdiqini taparsa və ya Qarabağın qalan əhalisi vəhşi rəftara məruz qalarsa, müvafiq cinayətkarların cinayət məsuliyyətinə cəlb edilməsi, eləcə də işlərin Avropa İnsan Haqları Məhkəməsində araşdırılması üçün çağırışlar edilməlidir.
Onun geosiyasi nəticələri də əhəmiyyətlidir.
Qərb ifaçılarının heyrətə düşməsi, Əliyevin hərbi hücumunu əvvəlcədən Moskva ilə əlaqələndirdiyi və Rusiya ilə daha sıx əlaqədə olduğu ehtimalını gücləndirir.
Bu, daha aktualdır, çünki növbəti böyük məsələ Ermənistan ərazisindən Azərbaycanın Naxicevan anklavına planlaşdırılan nəqliyyat marşrutudur.
Rusiya, Azərbaycan və Türkiyənin ümumi maraqları var, sonuncu ikisinin “Zəngəzur dəhlizi” adlandırdığı bu marşruta mümkün qədər az erməni nəzarəti olmasını və ola bilsin ki, öz versiyalarını tətbiq etməkdəistədiklərinə nail olsunlar.
Əliyev həmçinin XX əsrin əvvəllərində xeyli azərbaycanlı əhalinin yaşadığı Zəngəzur kimi tanınan Cənubi Ermənistanı təsvir etmək üçün “Qərbi Azərbaycan” ifadəsindən istifadə etməyə başlayıb.
Keçən ilin dekabrında o, “Qərbi Azərbaycan icması”nın yaradılmasını açıqladı və bəyan etdi ki, “onların öz doğma torpaqlarına qayıtmaq imkanı olmalıdır”.
Əliyev qayıdışın “sülh yolu ilə” baş tutacağını açıq şəkildə bildirdi. Bəs Qarabağda baş verənlərdən sonra həmin təminatlar nə dərəcədə ciddidir?
2022-ci ilin iyulunda Avropa Komissiyasının sədri Ursula fon der Leyen Bakıya getdi, AB-nin “tərəfdaş”ı olan Azərbaycanla AB-nə əlavə qaz həcmlərinin tədarükü haqqında saziş imzaladı, hətta açıq şəkildə “münaqişə”, “konflikt” “sülh” yaxud Ermənistan sözlərini belə səsləndirmədi
Azərbaycan həmişə nəqliyyat qovşağı olacaq, amma burada iki nüans var: birincisi, ekspertlər belə qənaətə gəlirlər ki, AB-nin qaz razılaşmasıdır və çətin ki, vəd edilən böyük həcmdə qaz tədarükünü təminedə bilsin.
3 və ya 4 milyard kubmetrdən çox ixrac səviyyəsinə çatmaq üçün infrastrukturu modernləşdirmək və müntəzəm olaraq nəzərdən qaçırılan faktı etiraf etmək lazımdır ki, Rusiya və İran da Cənubi Qafqaz qaz kəmərində maraqlı tərəflərdir.
Üçüncüsü, “Orta Dəhliz”in Çindən Mərkəzi Asiyadan keçməklə Cənubi Qafqazdan keçməklə Avropaya gedən marşrutu Ermənistanın da iştirak etdiyi bir neçə ölkəni əhatə edən marşrutdur.
Onun işləmək üçün regional əməkdaşlığa ehtiyacı var və demək olar ki, Qərb hökumətləri və beynəlxalq maliyyə institutları tərəfindən maliyyələşdirilməlidir.
Bir sözlə, AB-nin Azərbaycanla daha sərt danışıqlar aparmasının vaxtı çatıbdır” – deyərək Tomas de Vaal yazır.
