Artsaxın Hadrut şəhərinin işğalından sonra, hələ 2021-ci ildə Azərbaycan hökuməti Hadrut şəhərinin yeni planını, şəhərin tarixi hissəsinin “bərpası”, yəni təhrif planının hazırlanması barədə tapşırıq alıb. Artsaxın mədəni irsinin monitorinqini aparan monumentwatch.org saytı 2023-cü ildə artıq təsdiq edilmiş layihəyə istinad edərək yazır ki, bu layihə ilə şəhərin tarixi abidələri də “bərpa edilməlidir”.
“Bu proqrama həmçinin Müqəddəs Harutyun kilsəsini “bərpa etmək” planı da daxildir. Azərbaycan hökumətinin yerləşdirdiyi lövhədə deyilir ki, təmirdən əvvəl kilsənin ətrafında qazıntı işlərinin aparılması, daha sonra isə Qafqaz Ağvankının mədəniyyətini əks etdirən muzeyin yaradılması ilə onun bərpası nəzərdə tutulur.
Hadrutun tarixi hissəsinin “bərpasına” toxunaraq qeyd edək ki, həmin Azərbaycan tərəfi 2020-ci ilin oktyabrında şəhər uğrunda gedən döyüşlər zamanı və xüsusən də şəhərin işğalından sonra şəhərin tarixi mərkəzini yandırıb. Bu, Azərbaycan hərbçilərinin çəkdiyi fotolarda, videolarda aydın görünür.
Həmin Azərbaycan tərəfi şəhərin işğalından sonra Hadrutdakı Artur Mkrtçyan adına Vətənpərvərlik Muzeyinin binasını hədəf kimi istifadə edib, həmin bina partladılıb. Şəhərin işğalından sonra isə muzeydəki eksponatların (şəhərin tarixini əks etdirən eksponatlar) taleyi hələ də məlum deyil.
Azərbaycan tərəfi şəhərin işğalından sonra Hadrutdakı Avetik İsahakyan adına mərkəzi kitabxananın binasını və ona bitişik tikintiləri də tamamilə dağıdıb.
Əminliklə deyə bilərik ki, dərhal İlham Əliyevin göstərişi ilə yerli əhalinin, ermənilərin olmadığı Hadrut şəhəri və bütün Hadrut bölgəsi üçün yeni tarix yaradılır. Bunun ilk hüquqi addımlarından biri Hadrut bölgəsinin tarixi Toğ qəsəbəsində qondarma qoruğun yaradılması oldu.
Tarix boyu Hadrut qəsəbəsində əhalinin mütləq əksəriyyəti erməni və erməni milli-dini mühiti olmuşdur. Bunun ən yaxşı göstəricilərindən biri də 19-cu əsrdə Rusiya imperiyası ərazisində mütəmadi olaraq nəşr olunan və imperiyanın etnik tərkibini, Hadrut qəsəbəsi və bölgəsinin erməni kimi təsvir olunduğu yaşayış məntəqələrini təsvir edən dövrlər idi.
Bu yeni tarixin qurulmasında heç vaxt müsəlman əhalisi olmayan Hadrut şəhərində hələ 2021-ci ildə məscid tikildiyini görə bilərik.
Ən narahat edən isə Müqəddəs Harutyun kilsəsinin qondarma bərpası və ətraf ərazilərdə qazıntıların aparılması faktıdır. Azərbaycan tərəfi dəfələrlə bəyan edib ki, Artsax kilsələrinin yüzlərlə erməni yazısı, xaçları, xaçkarları saxtadır və onlar abidələri “orijinal” edəcəklər, bu da yazıların, xaç kompozisiyalarının və xaçkarların məhv edilməsi deməkdir. Görə bilərik ki, 2023-cü il 19-20 sentyabr hərbi əməliyyatlarından əvvəl, xüsusən də Artsaxın son əhalisinin boşaldılmasından sonra, təəssüf ki, praktiki olaraq tətbiq olunur.
Gördüyümüz kimi, Azərbaycan tərəfi də Qafqaz Ağvankının mədəniyyətinə həsr olunmuş muzey yaratmaq istəyir. Bu, onların Artsaxın mədəni ekspropriasiyası nəzəriyyəsinə uyğun gəlir.
Hadrut şəhərinin tarixini, bölgədəki mövcud kilsələrin həqiqiliyini və bütövlüyünü pozmağa yönəlmiş hər hansı bir hərəkət beynəlxalq irsin mühafizəsi qanunları ilə qadağandır.
Hadrut şəhərini Azərbaycan şəhəri kimi təqdim edilməsi cəhdi Hadrut rayonunun 13 mindən çox əhalisi olan 48-ə yaxın yaşayış məntəqəsinin köçkünlük və mədəni-yaradıcı həyatını yaşamasına qadağa qoyulması səbəbindən məcburi şəkildə məhrum edilmiş yaşayış məntəqəsinin mədəniyyət hüququnu pozur. Mədəni irslə bağlı hüquqlar Ümumdünya İnsan Hüquqları Bəyannaməsində müəyyən edildiyi kimi mədəni həyatda iştirak etmək hüququnun tərkib hissəsidir və hər kəs fərdi və ya kollektiv şəkildə mədəni irsdən bəhrələnmək və onun zənginləşdirilməsinə töhfə vermək hüququna malikdir və başqalarının mədəni irsinə də özününkü kimi hörmət etməyə borcludur. Bu kontekstdə görünən odur ki, Azərbaycan bütöv bir icmanın mədəni irsini məhv edib mənimsəməklə, onu öz kimliyinə uyğun yaşamaq və yaratmaq hüququndan məhrum etməklə, indi Ümumdünya İnsan Hüquqları Bəyannaməsinin 27-ci maddəsində də müəyyən edilmiş erməni icmasının fundamental mədəni hüquqlarını pozaraq milli və beynəlxalq səviyyədə mənimsəmə aktını möhkəmləndirmək istəyir.
Erməni mədəniyyətinin də ən mühüm mərkəzi olan tarixi Hadrut şəhərinin erməni kimliyinin özgəninkiləşdirilməsi şəhərin tarixiliyi, orijinallığı və bütövlüyü ilə bağlı fundamental prinsipləri açıq şəkildə pozur”, – deyə məlumatda qeyd edilib.
