“Radar Armeniya” türkoloq Nelli Minasyanla 2023-cü ili təhlil edib
Sual – Türkiyə regionun nəhəng oyunçularından biridir. Əgər 2023-cü ili ümumiləşdirsəniz, Türkiyədə baş verən proseslər qonşu dövlətlərin, xüsusən də Ermənistanın xarici siyasəti üzərinə necə təsir etdi?
Cavab – Həqiqətən də Türkiyə əsas ifaçıya çevrilib. Təbii ki, indiyə qədər o, bütün rıçaqları əldə etməyib, amma imkan daxilində Cənubi Qafqazda baş verən hadisələrdə cəlb olunmağa çalışır.
2023-cü ildə baş verən prosesləri ümumiləşdirməli olsaq, qeyd etmək lazımdır ki, Türkiyə xarici siyasətdə qarşısına qoyduğu bütün hədəflərə tam nail ola bilməyib.
Bu, təkcə Qafqaz regionuna aid deyil. Türkiyənin əsas təsir rıçaqlarını və sistemlərini formalaşdırmaq baxımından elə böyük nailiyyətləri yoxdur. Əksinə, digər dövlətlər, xüsusən də böyük dövlətlər (RF, ABŞ) Türkiyəni cilovlamaq naminə mexanizmlər hazırlamağa çalışırlar.
Mən burada Yunanıstanla münasibətləri qeyd edəcəyəm, o zaman ki, Erdoğan Yunanıstanın AB-nin üzvü olduğu kontekstibunu nəzərə alaraq münasibətləri tənzimləməyə çalışırdı. Və Ermənistanın xarici siyasəti baxımından Türkiyə əsasən Azərbaycan faktorundan istifadə edir və Ermənistana təzyiq siyasətini davam etdirir.
Sual – 2023-cü il Ermənistan-Türkiyə münasibətlərinin tənzimlənməsi baxımından necə il idi?
Cavab – Qısaca təsvir etməli olsam, əldə olunmalardan danışmaq mümkün deyil. Düzdür, müəyyən razılaşmalar olub, amma Türkiyənin bu günə kimi onları bu günəcən həyata keçirməməsi hazırkı anda nəticənin olmadığını sübut edir. Üstəlik, Türkiyənin Ermənistana qarşı təzyiq siyasətiaydın olub. Bu proseslər 2024-cü ildə də davam edəcək.
Sual – Baxmayaraq ki, Ermənistan-Türkiyə münasibətlərinin nizamlanmasının ilkin şərt olmadan baş tutmalı olduğu elan edilsə də, Türkiyənin ilkin şərti Ermənistan-Azərbaycan münasibətlərinin nizamlanmasıdır. Sizcə 2024-cü ildə bu yolla getməyin mümkün olması nə dərəcədə realdır?
Doğrudan da, proses başlayanda Ermənistan-Türkiyə münasibətlərinin ilkin şərtsiz həll olunduğu deyilirdi. Ancaq hansısa mərhələdə ilkin şərt ortaya çıxdı. Düşünürəm ki, hansısa mərhələdə mütləq başqa ilkin şərtlər də yaranacaq.
Bu gün əsas şərt Ermənistan-Azərbaycan münasibətlərinin nizama salınması və sülh müqaviləsinin imzalanmasıdır. Eyni zamanda Azərbaycan adından və ya Azərbaycanın ağzıyla ilkin şərtlər irəli sürən məhz Türkiyədir.
Burada əsas məsələ olan – “Zəngəzur dəhlizi” problemini qeyd etmək lazımdır. Türkiyə məsələləri Azərbaycan vasitəsilə həll etməyə çalışır, baxmayaraq ki, son vaxtlar Azərbaycana təsir və ya təzyiqlər nəzərə çarpan zaman Türkiyə rəsmiləri bu barədə şəxsən danışırdı. Ermənistan-Türkiyə münasibətlərinin tənzimlənməsinin Ermənistan-Azərbaycan münasibətlərinin tənzimlənməsi ilə şərtlənməsi sirr kimi görünür, amma burada da Türkiyənin regional siyasəti üçün vacib olan belə bir problem yaradırlar.
Bu elə bir fırlatmadır ki, biz bunda əhəmiyyətli nəticələr görmürük. 2024-cü ilin nə qədər real olacağını proqnozlaşdırmaq çətindir, çünki aktiv geosiyasi inkişaf şəraitində hətta yaxın gələcəklə bağlı hər hansı proqnoz vermək çətindir.
Amma hər halda, 2024-cü ildə aktivləşməni gözləmək lazımdır və böyük mərkəzlərin bir-biri ilə münasibətlərindən asılı olaraq, Türkiyənin əlindəki imkanlardan istifadə edərək, öz təsirini gücləndirmək istəyərkən onun imkanlarının həddi bölgədə müəyyənləşəcək. Hazırda münasibətlərin nizamlanmasına inanmaq üçün heç bir ilkin şərt yoxdur.
Sual – Türkiyə nə dərəcədə regionda sülhün tərəfdarıdır və “Sülhün kəsişməsi” layihəsi Türkiyəni maraqlandırırmı?
Cavab – 2020-ci ildən başlayaraq Türkiyə regionda sabitliyi pozan rol oynayır və bu, davam edir. Türkiyə bölgədə sülhü öz şərtləri bahasına və ya şərtləri təsdiqləndikdən sonra təsəvvür edir ki, bu da digər problemli cəhətdir. Təbii ki, burada Türkiyə digər dövlətlərin, indiki halda Ermənistanın maraqlarını nəzərə almadan öz maraqlarını təmin etmək istəyindədir.
“Zəngəzur dəhlizi”nin əsas benefisiarının strateji layihə olduğu Türkiyə olduğu üçün “Sülh kəsişməsi” layihəsində maraqlı deyil və yaxın gələcəkdə belə bir maraq göstərməyəcək. Burada da gələcək geosiyasi proseslərin hansı istiqamətdə cərəyan edəcəyini düşünmək lazımdır.
Türkiyə üçün xoşagəlməz inkişaflar olarsa, bəlkə də fərqli yanaşma olacaq. Məsələn, Moskva və Qərb regionumuza qarşı siyasətlərini aktivləşdirsələr, Türkiyə müsbət söhbətə başlaya bilər. Ümumiyyətlə, bu layihənin Türkiyə üçün maraqlı olacağını düşünmürəm.
:
