ABŞ-ın seçilmiş Prezidenti Donald Trampın administrasiyası qarşısında iki geosiyasi problem mövcuddur. Bunlardan biri Rusiya-Ukrayna münaqişəsidir, digəri isə Yaxın Şərqdə davam edən müharibədir.
Son aylarda bu münaqişənin intensivliyi kifayət qədər azalmışdır və artıq “Hizbullah” ilə İsrail arasında atəşkəs haqqında razılaşma mövcuddur. Lakin Yaxın Şərqdəki böhran hələ də davam edir.
Jurnalist ilə ilə söhbətində bu fikri “APRI Armenia” analitik mərkəzinin baş mütəxəssisi Benyamin Poğosyan bildirib. O, ABŞ-ın yeni seçilmiş Prezidenti Donald Trampın hansı siyasi irs əldə etdiyini və amerika geosiyasətinin yaxın gələcəkdə hansı şəkildə təzahür edəcəyini müzakirə edib.
“Hamımız gördük ki, 2024-cü ilin dekabrında Suriyada baş verən hadisələr, orada vəziyyət hələ də kifayət qədər sabit deyil. Buraya Türkiyə ilə pro-türk və kürd qüvvələri arasında hərbi əməliyyatlar və Türkiyənin Suriyada kürd qüvvələrinə qarşı mümkün genişmiqyaslı hərbi əməliyyatları da daxildir” – deyə Poğosyan qeyd edib.
Başqa istiqamətləri nəzərə alarkən, o bildirib ki, ABŞ-ın Çinə münasibətləri gərgin olaraq qalır. Bu sahədə Bayden Trampın siyasətini davam etdirir. Ç
Çünki Tramp 2018-2019-cu illərdə Çinlə ticarət müharibəsi başlatdı, sanksiyalar tətbiq etdi, xüsusilə qabaqcıl texnologiyaların ixracı sahəsində məhdudiyyətlər qoydu. Bu müddətdə əhəmiyyətli dəyişikliklər baş verməyib, baxmayaraq ki, tərəflər öz münaqişələrini idarə etməyə çalışırlar. İki super gücün liderlərinin görüşləri buna sübutdur.
Sonuncusu 2023-cü ildə San-Fransiskoda baş tutub.
“Tramp ikinci Prezidentliyi dövründə ABŞ siyasi elitasının təsirlərindən daha çox azadlıq imkanlarına sahibdir, çünki artıq daha təcrübəlidir və dövlət aparatının necə işlədiyini bilir.
O, müəyyən problemlər yaratmaq üçün də dövlət aparatının necə fəaliyyət göstərdiyini bilir. Bu, ABŞ prezidentinin addımlarını ləngidə və müəyyən təşəbbüsləri torpedolaya bilər.
Tramp bununla artıq tanışdır, buna görə də indi onun üçün xarici siyasətini həyata keçirmək daha asan olacaq. Əgər ehtiyac yaransa, siyasi bürokratiyanın müqavimətini qıra biləcək.
Üstəlik, Senatda və Nümayəndələr Palatasında respublikaçılar əksəriyyəti təşkil edirlər” – deyərək mütəxəssis vurğulayıb.
Onun fikrincə, Trampın əsas yüksək vəzifələrin təsdiqi ilə bağlı ciddi problemlərlə qarşılaşmayacaq. Bu səbəbdən, ikinci Prezidentliyi dövründə öz vizyonunu 2017-2020 illərlə müqayisədə daha asan həyata keçirə bilər.
Bununla belə, Rusiya-Ukrayna münaqişəsi haqqında danışarkən Poğosyan vurğulayıb ki, Trampa bu münaqişəni 24 saat ərzində həll etmək mümkün olmayacaq, çünki o, əvvəllər belə bir bəyanat vermişdi.
“Bəlkə, Tramp andiçmə günündə qeyri-qanuni miqrantlarla bağlı bəzi fərmanlar imzalayar, lakin Rusiya-Ukrayna münaqişəsi ilə bağlı konkret olaraq o, problemin kifayət qədər mürəkkəb olduğunu vurğuladı və yeni müddət olaraq altı ay qeyd etdi, çünki 24 saat reallıq deyil.
Onun Rusiya-Ukrayna müharibəsi ilə bağlı xüsusi nümayəndəsi general Kellog, son zamanlar müsahibəsində bildirdi ki, o, öz vəzifəsinin ilk 100 günü ərzində müharibəni dayandırmaq üçün, olmasa da, ən azı dayandırılma üçün əsaslar yaratmağa çalışacaq.
Aydındır ki, əgər Rusiya-Ukrayna müharibəsi dayandırılacaqsa, bu, 2025-ci ilin yayından əvvəl baş verməyəcək” – deyərək Poğosyan açıqlayıb.
Onun sözlərinə görə, amerika hərbi sənayesi onlarla milyard, bəlkə də yüz milyard dollar gəlir əldə edir. Bu, yalnız ABŞ-ın Ukraynaya silah satışından deyil, eyni zamanda bir çox avropalı dövlətlərin öz silahlarını Ukraynaya verməsindən və intensiv şəkildə yenidən silahlanmasından irəli gəlir.
Bunun əsas mənbəyi əsasən amerika hərbi sənayesidir. Lakin ABŞ-ın maraqları yalnız hərbi sənaye nəhənglərinə onlarla və ya yüz milyard dollar qazanc vermək deyil.
Başqa problemlər də var, məsələn, Asiya-Sakit Okean bölgəsində Çin qarşısında qüvvələrin cəmləşməsi. Buna görə yalnız Rusiya-Ukrayna münaqişəsinə fokuslanmaq resursların cəmləşməsinə mane olur.
“Tramp, bir iş adamı olaraq, xərclərin və ya gəlirlərin analizini etməyə çalışacaq, çünki Rusiya-Ukrayna müharibəsinin davam etməsi bir tərəfdən amerika silahlarının satışını artırmağa, Rusiyanın zəifləməsinə kömək edə bilər, lakin digər tərəfdən ABŞ çətinliklə resursları Çin qarşısında yönləndirə biləcək və Rusiya-Çin münasibətlərinin dərinləşməsinin qarşısını ala biləcək.
Yaranmış vəziyyətdə Rusiyaya başqa seçim qalmır ki, daha çox Çinə arxalana bilsin, ən azından müharibədə uduzmasın. Bir çox keçmiş amerikalı məmurlar və analitiklər hesab edirlər ki, əgər Çinlə münaqişənin dərinləşməsi qaçılmazdırsa, ABŞ-ın maraqlarına uyğun deyil, Rusiya kimi bir müttəfiqi olan Çinə qarşı mübarizə aparmaq” – deyərək mütəxəssis əlavə edib.
Cənubi Qafqaza gəldikdə, Poğosyan vurğulayıb ki, 2017-2020-ci illərdə Tramp Cənubi Qafqazı həyati əhəmiyyətli bölgə hesab etmirdi. Lakin İrana qonşu olmasını nəzərə alaraq, bir şəkildə Cənubi Qafqaz ABŞ-ın xarici siyasətinin kontekstində iştirak edir.
“Tramp 2018-ci ildə İrana qarşı nüvə sazişini ləğv etdi və bu ölkəyə maksimum təzyiq siyasəti yürüdü. Bu kontekstdə Cənubi Qafqaz ABŞ-ın xarici siyasətinin radarında yer aldı.
Unutmayaq ki, 2018-ci ilin payızında Trampın o vaxtkı təhlükəsizlik məsələləri üzrə müşaviri Bolton bu bölgəyə, o cümlədən Ermənistana səfər etdi.
Onun görüşlərinin əsas məqsədi İranı sıxışdırmaq üçün bu bölgənin ölkələrindən dəstək almaq idi” – deyə Poğosyan qeyd edib.
Mütəxəssis hesab edir ki, post-sovet respublikalarında Rusiyanın mövqelərinin zəifləməsi məqsədinə də işarə var. Buna görə də bu siyasi kontekstdə Cənubi Qafqaz ABŞ-ın xarici maraqlarının dairəsindədir.
“Bununla belə, Cənubi Qafqaz 2025-ci ildə Trampın həyati on və ya hətta otuz prioritetinin sırasına daxil olacaq kimi görünmür. Sadəcə İran problemi var ki, bu da ABŞ-ın yeni seçilmiş prezidentinin İrana qarşı maksimum təzyiq siyasətini bərpa edəcəyini düşündürür.
Xüsusilə də, İslam Respublikası indiki dövrdə 2018-2019-cu illərlə müqayisədə daha zəifdir, çünki bir sıra strateji zərbələr almışdır. Onun bölgədəki təsir qüvvələri, HƏMAS və “Hizbullah” şəklində demək olar ki, məhv edilib.
İran Yaxın Şərqdə mübarizə axınının ən vacib halqasını – Suriyanı itirib. Əgər boks terminologiyasına danışsaq, Tramp anlayacaq ki, İrana bir neçə nokdaun zərbəsi vurulub, buna görə də nokaut anı gəlib.
Bu halda, Cənubi Qafqaz yenidən ABŞ-ın diqqət mərkəzində ola bilər” – deyə mütəxəssis yekunlaşdırıb.
