Erməni Soyqırımı Muzey–İnstitutunun (ESMİ) konfrans zalında “Erməni Soyqırımının bir əsri. İrs, çağırışlar və gələcək” mövzusunda üçgünlük beynəlxalq elmi konfrans işə başlayıb.
Burada dünyanın müxtəlif ölkələrindən 51 nümayəndə iştirak edir. Verilən məlumata görə, Erməni Soyqırımı Muzey–İnstitutunun direktoru Edita Gzoyan çıxışında bildirib ki, Böyük Fəlakətin 110 illiyi münasibətilə bir sıra tədbirlər təşkil olunub və bu konfrans həmin tədbirlər çərçivəsində əsas rol oynayır və elmi baxımdan böyük əhəmiyyətə malikdir.
“Konfransın tərkibi və coğrafiyası kifayət qədər təmsilçidir.
Konfrans vasitəsilə biz mühüm məsələləri həll etmək istəyirik. Bir əsrdən artıqdır ki, biz soyqırımşünaslığın inkişafı ilə məşğuluq. Bu tədbirin əsas məqsədlərindən biri soyqırımşünaslığın formalaşmasının əsaslarını anlamaqdır.
Holokostun tədqiqinin əsaslarının necə formalaşdığını araşdıranda gördüm ki, bu proses əvvəlcə sənədləşdirmə və təhsil proqramları kimi başlamış, Holokost tədqiqat mərkəzlərinin yaradılmasından sonra isə daha elmi xarakter almışdır.
Deməli, bu prosesi Erməni Soyqırımının tədqiqinə də proyeksiya edərək və müqayisələr apararaq, demək olar ki, eyni inkişafı müşahidə edirik” – deyə Gzoyan qeyd edib.
Onun sözlərinə görə, erməni soyqırımşünaslığının tədqiqatları birbaşa Birinci Dünya Müharibəsindən sonra başlayıb, sonradan isə Ermənistanda və Spyurkda (diasporada) bu tədqiqatlar inkişaf edib.
“Bu tədbirlə biz qeyd etməliyik ki, son yüz ildə nə etmişik, hansı mövzuları tədqiq etmişik, tədqiqat işləri hansı istiqamətdə gedib və erməni soyqırımşünaslığının gələcək inkişafı necə olacaq” – deyə institutun direktoru bildirib.
Erməni Soyqırımı Muzey–İnstitutunun Mütevelli Heyətinin sədri Raymond Gevorkyan qeyd edib ki, onilliklər ərzində biz bir qədər ayrılmışıq, yalnız Erməni Soyqırımı haqqında danışmışıq.
Halbuki “Soyqırımı” termini Osmanlı imperiyası kontekstində istifadə olunanda, eyni zamanda üç qrupun – ermənilərin, assurilərin və yunanların taleyini nəzərə almaq lazımdır, çünki onlar da həmin imperiyanın sərhədlərində məhv edilib.
“Ona görə də tədqiqatları daha geniş kontekstdə aparmaq lazımdır, üç xalqın tarixini nəzərə almaq şərtilə, çünki onlar eyni taleyi yaşayıblar.
Aydındır ki, bundan sonra Erməni Soyqırımı universal xarakter daşıyan bir cinayət kimi qiymətləndirilməlidir,” – deyə Gevorkyan vurğulayıb.
O, xatırladıb ki, Birinci Dünya Müharibəsindən sonra hüquqşünaslar Osmanlı imperiyasında baş verən cinayətləri araşdırmağa başlayıblar və müəyyən ediblər ki, türk dövləti və hökumətini məsuliyyətə cəlb etmək üçün hüquqi alətlər yoxdur.
“Sənədləri və maddi sübutları araşdıran hüquqşünaslar komissiyası belə qənaətə gəldi ki, mütləq beynəlxalq məhkəmənin yaradılması vacibdir.
Əlbəttə, işlər yalnız soyqırımın qınanması istiqamətində aparılmayıb, həm də insan hüquqlarının müdafiəsi, xüsusilə də qaçqınların və köçkünlərin statusunun beynəlxalq müstəviyə çıxarılması üçün fəaliyyət göstərilib” – deyə Gevorkyan əlavə edib.
O, xüsusilə Rafael Lemkinin misilsiz fəaliyyətini vurğuladı, çünki onun adı soyqırımşünaslığın tədqiqi prosesinin legitimləşdirilməsi və ümumi tanınması ilə bağlıdır.
“Lemkinin fəaliyyəti həqiqətən istisnadır, çünki o, ‘soyqırımı’ terminini ümumiləşdirə və beynəlxalq səviyyəyə çıxara bildi, həmçinin bu hadisənin qınanması prosesini gündəmə gətirdi.
Qeyd etmək lazımdır ki, Stepan Rig də öz tədqiqatlarında faktlara əsaslanaraq gənc türklər, kəmalistlər və nasistlər arasında əlaqəni sübut etdi.
Sonrakı tədqiqatlar göstərdi ki, gənc türklər və kəmalistlər protofaşist ideologiyanı inkişaf etdiriblər və nasistlər bu ideologiyanı uğurla mənimsəyiblər.
Təsadüfi deyil ki, 1930-cu illərdə Berlində Türkiyə səfiri ilə nasist rəhbərləri arasında sıx əməkdaşlıq mövcud idi və türk ideoloji modeli nasistlər üçün tamamilə qəbul olunurdu.
Onlar hesab edirdilər ki, türklər milli azlıqlar məsələsini həll etmək üçün ən yaxşı yolu tapıblar – əhalinin sistemli məhv edilməsi” – deyə ESMİ Mütevelli Heyətinin sədri qeyd edib.
Gevorkyanın fikrincə, bu oxşarlıq sonradan yəhudilərin kütləvi məhv edilməsinə səbəb oldu, buna görə də həmişə əsas götürmək lazımdır ki, Osmanlı imperiyasında ermənilərin, assurilərin və yunanların soyqırımı sonradan belə cinayətləri həyata keçirənlər üçün presedent oldu.
