2020-ci il müharibəsindən sonra Azərbaycan əsirliyində olan təxminən 210 nəfər vətənə qaytarılmışdır. Rəsmi məlumatlara görə, Azərbaycanda 23 erməni hərbi əsiri saxlanılır, onlardan 16-sına qarşı Bakı Hərbi Məhkəməsində məhkəmə prosesi davam edir.
Beynəlxalq hüquq mütəxəssislərinin fikrincə, bu proseslərdə beynəlxalq məhkəmə standartlarına riayət olunmur. Azərbaycanda saxlanılan erməni hərbi əsirləri ilə bağlı yeni problem ondan ibarətdir ki, iyun ayından etibarən onlar tamamilə təcrid olunublar.
Onlara müntəzəm olaraq görüşə bilən, saxlanma şəraitinə, sağlamlıq və psixoloji vəziyyətinə nəzarət edən, həmçinin onların ailələri ilə qısa müddətli əlaqəni təmin edə bilən yeganə təşkilat — Beynəlxalq Qırmızı Xaç Komitəsi (BQXK) idi.
Bu təşkilat rəsmi Bakının qərarı ilə ölkə ərazisində fəaliyyətini dayandırmışdır. Lakin beynəlxalq hüquq hətta bu şəraitdə belə mümkün həll yollarının olduğunu göstərir.
Azərbaycanda saxlanılan 23 erməni hərbi əsirinə ailələri ilə son görüş və son əlaqə bu ilin iyun ayında Beynəlxalq Qırmızı Xaç Komitəsi vasitəsilə təşkil edilmişdir.
Bundan sonra təşkilat ölkə rəhbərliyinin tələbi ilə Azərbaycanda fəaliyyətini dayandırmışdır.
Bakıda saxlanılan erməni əsirlərinin tam təcrid olunmasının qarşısını almaq üçün beynəlxalq hüquq mütəxəssisləri bu anda bir mexanizmi göstərir:o da “konsulluq ziyarətləri” təşkil etmək imkanıdır.
Beynəlxalq hüquq mütəxəssisi, Beynəlxalq və Müqayisəli Hüquq Mərkəzinin rəhbəri Siranuş Sahakyan deyir ki, bu, beynəlxalq hüquqda qəbul edilmiş bir vasitədir, burada istənilən dövlət öz vətəndaşının azadlıqdan məhrum edildiyi başqa ölkədə onunla görüşə bilər.
“Təbii ki, Ermənistan Respublikası bu hüququn daşıyıcısıdır və Azərbaycanda cinayət təqibi altında olan öz vətəndaşları ilə görüşmək üçün zəmanətli hüquqa malikdir.
Ancaq bir maneə var: Ermənistanla Azərbaycan arasında diplomatik əlaqələr yoxdur, nümayəndəliyi yoxdur ki, onun işçisi bu ziyarəti təşkil edə bilsin.
Lakin bunun əvəzedicisi var: dövlət öz hüququnu orada akkreditə olunmuş neytral üçüncü ölkəyə həvalə edir və qarşılıqlı razılıqla bu ziyarətlər dövlət əvəzinə üçüncü dövlət tərəfindən həyata keçirilir.
Məncə, vacib olan bu məsələnin həllidir: Ermənistan Respublikasının neytral ölkələrə müraciət etməsi və üçüncü ölkələr vasitəsilə konsulluq ziyarətlərinin təmin edilməsinə cəhd etməsidir”.
Mətbuatda bir məlumat dolaşır ki, İsveçrə “Diplomatik və Konsulluq Əlaqələrinin Qurulması haqqında” Vyana Konvensiyalarına uyğun olaraq erməni hərbi əsirlərinə konsulluq yardımı göstərməyə hazırdır.
Bu barədə məlumatını Erməni İşləri Mərkəzi Ofisinin Proqramlar üzrə məsul şəbəsi, siyasətşünaslıq namizədi Gevorq Ğukasyan 1in.am ilə müsahibəsində çatdırmışdır.
“Əgər hər hansı bir şəxs öz dövlətinin diplomatik nümayəndəliyinin olmadığı ölkədə məhkum edilirsə, onda onun aid olduğu dövlət öz vətəndaşları üçün konsulluq müdafiəsini təmin etmək üçün üçüncü tərəfə müraciət edə bilər.
Mənim bildiyimə görə, İsveçrə erməni hərbi əsirlərinə konsulluq yardımı göstərməyə hazırdır, lakin sual ortaya çıxır ki, Ermənistan Respublikası erməni hərbi əsirlərinə konsulluq yardımı göstərilməsi üçün İsveçrə hökumətinə müraciət etməlidir, bu isə Ermənistan Respublikasının hökuməti tərəfindən həyata keçirilməmişdir. Artıq sirr olmayan bir nümunə var (İsveçrə), lakin adını çəkmək istəmədiyim başqa ölkələr də var”.
Bu bəyanatla bağlı aydınlıq gətirmək məqsədilə “Radiolur” Ermənistanın Xarici işlər nazirliyinə müraciət etmişdir. Nazirlikdən yazılı sorğuya cavab verəcəklərini vəd etmişlər.
Ermənistanın Azərbaycanda saxlanılan əsirlərlə görüşləri təmin etmək üçün beynəlxalq hüququn hansı mexanizmlərini tətbiq etməyə hazır olduğu aydınlaşanadək, 23 əsirdən 16-sının vəziyyəti haqqında cəmiyyət yalnız Bakıda davam edən məhkəmə proseslərindən yayımlanan kadrlarla müəyyən təsəvvür formalaşdıra bilər.
Hətta bunlar vasitəsilə belə erməni əsirlərinin zəif vəziyyəti, bəzi hallarda isə sağlamlıq problemləri haqqında nəticə çıxarmaq olar. Qarabağın hərbi-siyasi rəhbərliyinə qarşı məhkəmə iclasları bu ilin 17 yanvarından davam edir. Növbəti iclas 31 iyulda təyin edilib.
Beynəlxalq hüquq mütəxəssisi Siranuş Sahakyan əminliklə bildirir ki, Bakıdakı məhkəmə proseslərinin açıq şəkildə təqdim edilməsinin nümayiş məqsədlərindən əlavə, beynəlxalq məsuliyyətdən yayınmaq məqsədi də var.
“Bütün ermənilər məhkəmə proseslərinin iştirakçısı olublar və məncə bunun aydın izahı var: əsirlərin azad edilməsi öhdəlikdir, dövlətin öhdəliyidir və əgər lazımsız gecikmələr baş verirsə, bu, həm də beynəlxalq cinayətdir.
Məhkəmə prosesləri digər məqsədlərdən əlavə, bizim qiymətləndirməmizə görə, cinayətləri də ört-basdır edir. Yəni, Azərbaycan məhkəmə prosesləri bəhanəsindən istifadə edərək və göstərməyə çalışır ki, onlar əsirləri lazımsız yerə vətənə qaytarmırlar, əksinə bu şəxslər məhkəmə prosesinin, hüquqi prosesin iştirakçılarıdır, ona görə də Azərbaycanda saxlanılırlar.
O, bu müharibə cinayətləri ittihamlarından özünü sığortalamağa çalışır”.
Hal-hazırda Azərbaycanda saxlanılan 23 əsirdən 16-sının işləri üzrə məhkəmə dinləmələri iki ayrı məhkəmə prosesi çərçivəsində davam edir.
Onlardan biri ilə Ruben Vardanyan ayrıca mühakimə olunur, digəri ilə isə Qarabağın hərbi-siyasi rəhbərliyinin 7 nəfər rəsmi şəxsi və hərbi əməliyyatlarda birbaşa iştirak etmiş 8 nəfər mühakimə olunur.
Digər hərbi əsirlər artıq 15-20 il azadlıqdan məhrum edilməklə cəzalandırılıblar.
Siranuş Sahakyan vurğulayır ki, Azərbaycanın hərəkətləri yalnız bu məsələdə belə müharibə cinayətlərini özündə birləşdirir və əlavə edir:
elə hallar olub ki, əsirlər beynəlxalq müdafiə altında olan şəxslər olmaqlarına baxmayaraq, cinayətlərin qurbanı olublar, onlar öldürülüblər. Həmçinin, təsdiqlənən video materiallar dərc edilib ki, ayrı-ayrı hallarda onlar nümayiş qrupu şəklində edam ediliblər.
Siranuş Sahakyanın sözlərinə görə, pozuntuların başqa bir qrupu da var:
“Təəssüflə qeyd edirik ki, elə hallar da var ki, əsirlər məcburi yoxa çıxmağa məruz qalıblar. Hal-hazırda biz onların sağdırlar, yoxsa ölüblər bilmirik. Faktiki məlumatlarımız var ki, onlar əsir düşmüş, qısa müddət azadlıqdan məhrum edilmiş, lakin sonradan yoxa çıxmışlar.
Hansı şəraitdə, hansı hallarda? Qeyri-müəyyəndir. Bu ilə əlaqədar BMT himayəsində fəaliyyət göstərən işçi qruplar çoxsaylı sorğular təqdim edirlər.
Avropa Məhkəməsi də sorğular həyata keçirir, lakin onların qismətinin müəyyənləşdirilməsi istiqamətində səylər kəskin şəkildə kifayətsizdir və hələ real həqiqəti, yəni həqiqət hüququnu ailələr üçün təmin etmək mümkün deyil”.
İyulun 16-da mətbuat konfransında Ermənistanın Baş naziri inandırıcılıq yaradırdı ki, erməni əsirləri məsələsinin laqeyd qoyulduğu heç bir erməni-azərbaycan danışığı yoxdur.
“Belə danışıq yoxdur, belə söhbət yoxdur ki, bu məsələyə lazımi, zəruri yanaşma tətbiq olunmasın. Yoxdur, sadəcə belə bir şey yoxdur”.
Paşinyan bunu bütün mümkün hallar barədə deyib və ABŞ prezidenti Donald Trampa erməni əsirləri məsələsində müraciət etməkdən imtina etdiyi barədə nəşrləri şərh etməyib.
O, deyib ki, hansı nəşrlərdən danışıldığını bilmir, onları görməyib, ona görə də bilmədiyi şeyi şərh etməyəcək.
