Mütəxəssislər fikrincə, erməni-iran iqtisadi əməkdaşlığı istifadə olunmamış böyük potensiala malikdir. Onlar ticarət dövriyyəsinin vəziyyətini narahat edici hesab edirlər.
Ermənistan İrandan idxal etdiyinin 5-6 qatı qədər az ixmal edir. Üstəlik, ixrac həcminin 50%-dən çoxu elektrik enerjisinə düşür.
Gələcək 3 il ərzində ticarət dövriyyəsinin həcmini üç dəfə artıraraq 3 milyard dollara çatdırmaq qarşısında duran məqsəddir ki, bunu da ekspertlər real hesab edirlər.
İran Ermənistanın ticarət tərəfdaşları sırasında dördüncü yerdədir. Bu ilin ilk yarısında İranla ticarət dövriyyəsi 343 milyon dollar və ya Ermənistanın xarici ticarətinin 3,5%-i təşkil edib.
Bununla belə, qonşu ölkəyə (İrana) ixrac həcmi bu il, 2024-cü ilin eyni dövrü ilə müqayisədə 14% azalıb. Ekspertlər bu tendensiyanı narahat edici hesab edir və ikiölçülü ticarət dövriyyəsini artırmaq üçün böyük potensialın olduğunu vurğulayırlar. İqtisadçı Armen Ktoyan “Radio Lur” ilə müsahibəsində vurğulayır ki, Ermənistan İranın tam resursundan istifadə etmir: maneə törədən problemlər var.
“Potensial böyükdür və qarşımızda qoyulan rəsmi hədəf – qarşılıqlı ticarət dövriyyəsini üç dəfə artıraraq gələcək üç il ərzində 3 milyard dollara çatdırmaq – reallıqla üst-üstə düşür.
Lakin başqa bir sual da var. Həmin məhsul dövriyyəsində, əslində, əhəmiyyətli disbalans mövcuddur: Ermənistan idxal etdiyinin bir neçə qatı qədər çox idxal edir.
Üstəlik, əgər İrandan Ermənistana idxal dinamik şəkildə artırsa, Ermənistandan İrana ixrac isə müəyyən azalma əlamətləri göstərir və xüsusilə də, əgər ixracın strukturundan elektrik enerjisini çıxarsaq, onda (ixrac) daha da kiçik rəqəm alınır.
Əslində, bizim disbalansımız var: idxal etdiyimiz ixrac etdiyimizdən 5-6 dəfə çoxdur”.
Vəziyyəti narahatedici hesab edənlərdən biri də Ermənistan Dövlət İqtisad Universitetinin (EDİU) Multidissiplinar Mərkəzinin direktoru Sos Xaçikyandır.
O, deyir ki, statistik məlumatlar göstərir ki, bizim iqtisadiyyatımızın struktur problemləri var. Ermənistan idxal etdiyinin beş qatı qədər çox idxal edir. İqtisadçının fikrincə, bunun obyektiv və subyektiv səbəbləri var.
“Bu problemlərin bir hissəsi maliyyə köçürmələri ilə bağlıdır. İran bankları ilə erməni bankları arasında köçürmələr beynəlxalq sanksiyalar səbəbilə kifayət qədər pis aparılır, bu sistemlər yaxşı işləmir və erməni şirkətləri maliyyə xidmətləri bazarında İranla əməkdaşlıq etməkdən çəkinirlər”.
İqtisadçı Armen Ktoyan İran bazarı ilə daha ciddi işləmək zərurətini görür.
O, deyir ki, xüsusilə ixrac sahəsində ciddi tədqiqata ehtiyac var. Ermənistandan İrana əsasən elektrik enerjisi ixrac olunur.
“Bizim ixracımızın yarıdan çoxunu elektrik enerjisi təşkil edir. Yenə də idxalı nəzərə alsaq, idxal strukturunda da əsasən enerji daşıyıcıları – qaz, neft məhsulları, metallar üstünlük təşkil edir.
Onlar ümumilikdə idxal strukturunun təxminən 50%-ni təşkil edir. Həmçinin geniş istehlak malları idxal edirik, məsələn, ərzaq məhsulları. İran şirkətləri erməni bazarlarında bizim şirkətlərimizdən daha fəal işləyirlər.
Burada bizim şirkətlərimizin ciddi etməli işləri var. Qaz deyərkən mən “Qaz qarşılığında elektrik enerjisi”proqramını nəzərdə tuturam.
Bu da idxalın tərkib hissəsidir ki, onu çıxarsaq, məhsul dövriyyəsinin ümumi həcmi müəyyən qədər azalacaq. Bununla belə, son illərdə məhsul dövriyyəsi dinamik şəkildə inkişaf edir”.
İran şirkətləri Ermənistanın cənubunda – Sünik mərzində aparılan tikinti, xüsusilə də yol-tikinti işləri ilə maraqlanır. Mütəxəssislər fikrincə, iqtisadi əməkdaşlığa rabitə yollarının blokadasızlaşdırılması kömək edəcək.
“Yolların inkişafı bu potensialı əhəmiyyətli dərəcədə istifadə etməyə imkan verəcək. Deyək ki, əsas məhdudiyyətlərdən biri logistika ilə bağlıdır: əslində bizim yalnız quru yolu var ki, bu da qarşılıqlı ticarətin imkanlarını məhdudlaşdırır.
Bundan əlavə, İran üçün Ermənistan çox vacibdir – Qara dənizə və s.-yə çıxış üçün tranzit ölkə kimi. Bu baxımdan, logistik və infrastruktur proqramının həyata keçirilməsi bu potensialın daha çox istifadəsinə səbəb ola bilər”.
İrandan Ermənistana əsasən pərakəndə ticarətə xas mallar idxal olunur: şirniyyat məhsulları, plastik məmulatlar, kimyəvi və məişət bəzi məhsullar.
İqtisadçı Sos Xaçikyan da fikrincə, iqtisadi münasibətləri inkişaf etdirmək üçün potensial var – nəzərə alın ki, İran üçün Ermənistan həm də Avrasiya İqtisadi Birliyi (EAİB) ilə əlaqələndirici körpüdür.
Bilirik ki, həm İranla, həm də Rusiyayla logistika əlaqəsi çox pisdir. Quru əlaqə yalnız Lars dəhlizi vasitəsilə həyata keçirilir. Bu logistika əlaqəsi səbəbindən biz çox böyük gözləntilər qoymamalıyıq.
Lakin burada İrandan idxal olunan müəyyən malların yenidən işlənərək əlavə dəyər yaradılması və EAİB ölkələrinə ixrac edilməsi, həmçinin əksinə – EAİB ölkələrindən gələn malların Ermənistanda yenidən işlənərək böyük dəyər yaradılması və İrana ixrac edilməsi mümkündür. Əsas əməkdaşlıq çərçivəsi bu ola bilər”
Ekspertlər arasında yolların blokadasızlaşdırılmasından da gözləntilər var. Lakin detallar aydın olmadığı üçün konkret rəqəmlər və hesablamalar təqdim etmək çətindir.
