Azərbaycan prezidenti İlham Əliyev bu yaxınlarda növbəti dəfə bəyan edib ki, Bakı təkcə Avropa Şurası Parlament Assambleyasında (AŞ PA) fəaliyyətini dayandırmağı deyil, həm də Avropa Şurasından tamamilə çıxmaq məsələsini müzakirə edib.
Şuşada keçirilən media forumunda o bildirib ki, bu müzakirələr hələ 2024-cü ilin yanvarından, AŞ PA Azərbaycan nümayəndə heyətinin səlahiyyətlərini təsdiqləməkdən imtina etdikdən sonra başlayıb.
Belə bir addımın Azərbaycan və Avropa Şurası üçün hansı fəsadları ola bilər və Bakının bu cür “xəbərdarlıքlarının” pərdəarxası nədir?
2024-cü ilin yanvarından bəri Əliyev ən azı iki dəfə Avropa Şurasından çıxmaq imkanı haqqında açıq şəkildə danışıb.
İyulun 13-də Şuşada təşkil olunmuş media konfransında Azərbaycan prezidenti yeni vurğu ilə bəyan edib ki, Bakı təkcə münasibətləri dondurmağı deyil, həm də qurumdan çıxmağı ciddi şəkildə müzakirə edir.
Bu müzakirələr AŞ PA-nın 2024-cü il yanvar qərarının ardınca gəlib; Əliyev bu qərarı siyasi və qərəzli hesab edir və Azərbaycan nümayəndə heyətinin AŞ PA-da bərpa olunmalı olduğu barədə gözləntisini bir daha vurğulayıb.
Əliyev Şuşada həmçinin qeyd edib ki, Avropa Şurasının baş katibi Alen Berse ona bu məsələdə tələsməməyi və dialoqu davam etdirməyi çağırıb.
Azərbaycan 2001-ci ildən Avropa Şurasının üzvüdür, lakin son illərdə qurumla münasibətlər ən gərgin mərhələsindədir.
Bu müddət ərzində ölkədəki demokratiya problemləri və “kürü diplomatiyası” ilə bağlı daim kəskin tənqidlər səslənib.
2023-cü ildə münasibətlər Dağlıq Qarabağ ətrafındakı hadisələr, hərbi əməliyyatlar və bunun fonunda səslənən beynəlxalq tənqidlər səbəbindən daha da kəskinləşdi.
AŞ PA-nın 2024-cü il qış sessiyasında almaniyalı deputat Frank Şvabe Azərbaycan nümayəndə heyətinin səlahiyyətlərini mübahisələndirdi və ölkənin Avropa Şurası qarşısındakı öhdəliklərini yerinə yetirmədiyini əsas gətirərək onların təsdiqlənməməsi təklifini təqdim etdi.
Bir neçə gün sonra AŞPA 76 lehinə, 10 əleyhinə və 4 tərəfsiz səslə Azərbaycan nümayəndə heyətinin səlahiyyətlərini təsdiqləmədi.
“Radiolur”a müsahibəsində AİHM və Konstitusiya Məhkəməsinin keçmiş hakimi, hüquqşünas Alvina Gülümyan Azərbaycan-AŞ münasibətlərini qiymətləndirərək qeyd edir:
“Azərbaycan insan hüquqlarını ciddi şəkildə pozub, bu da Avropa Şurası üçün qəbulolunmazdır. Əgər Azərbaycan AŞ-nin tövsiyələrinə riayət etməkdən imtina edərsə, eləcə də AİHM-in qərarlarını icra etməzsə, bu münasibətlər həqiqətən də dərin ziddiyyətə çevrilə bilər ki, bu barədə də, zənnimcə, danışmaq hələ tezdir”.
Azərbaycanın Avropa Şurasından çıxması realdırmı və bunun hansı nəticələri ola bilər? Gülümyan ətraflı izah edir:
“Əlbəttə, Avropa Şurasının hər bir üzvü müəyyən edilmiş prosedurlara əməl edərək təşkilatdan çıxa bilər.
Lakin bu Avropa ailəsini tərk etmək və müəyyən təcrid olunma vəziyyətinə düşmək nə dərəcədə arzuolunandır?
Düşünürəm ki, Azərbaycan belə təhdidlə daha çox Avropa Şurasına təsir göstərmək və özü üçün əlverişli qərarların qəbul edilməsinə nail olmaq istəyir.
Hansı fəsadların ola biləcəyi sualına dəqiq cavab vermək çətindir, lakin hər halda Azərbaycan müəyyən təcrid olunma vəziyyətinə düşəcək ki, bu da onun vətəndaşları və onların hüquqları üçün zərərli olacaq, eləcə də onun beynəlxalq nüfuzuna təsir göstərəcək.
Avropa Şurası üçün isə burada heç bir problem yoxdur; problem yalnız ondadır ki, görünür, bununla AŞ öz səylərinin nəticəsiz qaldığını fiksə edəcək”.
AŞ-Azərbaycan münasibətlərinin tənzimlənməsinə nə kömək edə bilər? AİHM-in keçmiş hakiminin qiymətləndirməsi belədir:
“Münasibətlərin tənzimlənməsi üçün ya Azərbaycan AŞ qarşısındakı öhdəliklərini yerinə yetirməlidir — yəni ölkədə demokratiyanın möhkəmləndirilməsi, hüququn aliliyinin inkişafı, insan hüquqlarının müəyyən səviyyədə təmin edilməsi.
Və əgər Azərbaycan müəyyən dəստək sayəsində Avropa Şurası üçün daha qəbulolunan səviyyəyə çatmağa hazır olarsa, bu məsələ öz-özünə bağlanacaq.
Digər variant isə Avropa Şurasının müəyyən halları nəzərə alaraq güzəştlərə getməsi olacaq ki, bu da, əlbəttə, bizim üçün arzuolunmazdır”.
Gülümyanın qeyd etdiyi mümkün güzəştlər kontekstində ekspertlər tez-tez Azərbaycanın Avropa üçün energetik əhəmiyyətini də göstərirlər ki, bu da siyasi təsir amili ola bilər.
Bakının Avropa ailəsindən özünütəcrid etməsi üzrə ehtimal olunan ssenari ilə yanaşı, nüfuzlu beynəlxalq qurumlar və analitik mərkəzlər vaxtaşırı xəbərdarlıq edirlər ki, Avropa Şurasından çıxmaq elə Azərbaycan vətəndaşlarının hüquqlarının müdafiəsinə ciddi zərbə vura bilər — onları İnsan Hüquqları üzrə Avropa Məhkəməsinə müraciət etmək imkanından məhrum etməklə.
Avropa Şurasından çıxacağı təqdirdə ölkə İnsan Hüquqları üzrə Avropa Konvensiyasının tərəfi olmaqdan çıxacaq və yeni pozuntularla bağlı vətəndaşlar artıq AİHM-ə müraciət edə bilməyəcəklər.
