Türk dövlətləri təşkilatının genişlənməsi perspektivlərini mühakimə etməyə imkan verəcək bir neçə detala diqqət yetirməyə dəyər.
Ötən həftə İstanbulda keçirilən türkdilli ölkələrin 8-ci sammiti inteqrasiyanın növbəti mərhələsinin başlanğıcı oldu. “Türk Şurası” beynəlxalq təşkilatı yeni məsələlərlə əlaqədar olaraq Türk dövlətləri təşkilatı adlandırılıb.
Bakıda bu fakt Artsax müharibəsinin nəticələri ilə əlaqələndirilir və hesab edirlər ki, bu gün strukturun ən mühüm məqsədlərindən biri türk ölkələri tərəfindən ümumi kommunikasiya sahəsinin təmin edilməsi olacaqdır. Söhbət “Zəngəzur dəhlizi yarmaq”dan getdiyini təxmin etmək çətin deyil.
Təşkilatın adının dəyişdirilməsi İstanbul sammitində qəbul edilən yeganə mümkün qərar deyildi. Yekun bəyannamədə birbaşa Ermənistana aid olan bir neçə müddəa var.
Təşkilat ilk növbədə Azərbaycanı Dağlıq Qarabağda 44 günlük müharibədə qələbə qazanması münasibətilə təbrik edib. Azərbaycanın müttəfiqləri “müharibə nəticəsində azad edilmiş ərazilərin bərpasına və inkişafına” töhfə verməyə hazır olduqlarını əmin ediblər.
Qəbul edilmiş bəyanatda Şuşinin Azərbaycanın mədəniyyət paytaxtı elan edilməsi alqışlanır. Nəhayət, türkdilli tərəfdaşlar “ölkələrin ərazi bütövlüyü əsasında suverenliyə hörmət etmək” üçün Ermənistan-Azərbaycan münasibətlərinin normallaşmasına tərəfdar olduqlarını bildiriblər. Bütün bu müddəaları siyasi cəhətdən korrekt adlandırmaq çətindir.
Türk dövlətləri təşkilatının genişlənməsi perspektivlərini mühakimə etməyə imkan verəcək bir neçə detala diqqət yetirməyə dəyər.
Qeyd edək ki, Macarıstan sammitdə birinci şəxs kimi təmsil olunub ki, bu da Budapeştin təşkilata tamhüquqlu üzv olmağı planlaşdırdığını göstərir (bu gün Macarıstan müşahidəçi dövlət statusuna malikdir).
Son illərdə Baş nazir Viktor Orban öz xalqının türk mənliyini mübahisəli versiyasını fəal şəkildə təbliğ edir. Onun fikrincə, macarlar Avropaya gələn vəhşi türklərdən, Atillanın hunlarının əcdadlarından başqa heç nə deyillər.
Keçmişdə Orban artıq ölkəsini “türk torpağı” adlandırmışdı. Onun açıqlaması Ankarada dəyərləndirilib. Avropada mədəni və geosiyasi ekspansiyanı genişləndirmək üçün addımlar ardıcıllığını planlaşdırarkən türk ideoloqları ümidlərini ildən-ilə daha cəsarətlə macarlara bağlayırlar.
Təşkilatın üzvlüyünə digər mümkün namizəd Türkmənistandır. 2009-cu ilin oktyabrında “Türk Şurası”nın əsasını təşkil edən “Naicevan müqaviləsi” imzalananda Qurbanqulu Berdiməhəmmədov bunu ölkəsinin neytral statusu kimi izah edərək, alyansa qoşulmaqdan yayınıb. Lakin illər sonra o, qərarını yenidən nəzərdən keçirdi.
İstanbulda keçirilən sammitdə Türkmənistanın Türk dövlətləri təşkilatına müşahidəçi qismində qəbul edilməsi barədə qərar qəbul edilib.
Bu, bir çox analitiklər üçün bu s gözlənilməz oldu. Türkmənistanlı politoloq Serdar Aytakov qeyd edir ki, Aşqabad türk alyansında özünü o qədər də rahat hiss etməyəcək.
“Türkmən hakimiyyəti Türk Şurasına çox ehtiyatla daxil olur. Birincisi, Ankara və Bakının Qarabağ müharibəsində Azərbaycanın hərəkətlərinə onların dəstəyini qəti surətdə tələb etməsi onların xoşuna gəlmir.
Türkmənistanın Ermənistanla tarixən səmimi münasibətləri var, Aşqabad isə Azərbaycan və Türkiyə hakimiyyətlərinə görə bu münasibətləri korlamaq istəmir”- deyərək Aytakov qeyd edib.
Buna baxmayaraq, İstanbul bəyannaməsi Berdiməhəmmədov tərəfindən heç bir qeyd-şərtsiz imzalanıb. Beləliklə, aydın olur ki, türk dünyası təkcə Macarıstanın köməyi ilə “Qərbə doğru deyil, Türkmənistan sayəsində də Şərqə doğru fəal şəkildə genişlənir.
Ankaradan başqa heç kim tərəfindən tanınmayan Şimali Kipr Türk Respublikasının Türk əməkdaşlıq təşkilatına qəbul edilməsi perspektivi ayrı bir mövzudur.
Rəcəb Tayyib Erdoğan bu qurumdan Şimali Kipri “legitimləşdirmək” və onu siyasi təcriddən çıxarmaq üçün istifadə etmək istədiyini gizlətmir.
Türkiyədə Azərbaycanda hərbi mövcudluğun uzadılması məsələsi müzakirə olunacaq.
Erdoğan sammitdəki çıxışı zamanıbəyan edib: “Yaxın gələcəkdə Şimali Kipr Türk Cümhuriyyətini də öz sıralarımızda görmək istəyirik. Bu baş verdikdə, təşkilatımız daha da zənginləşəcək. Ümid edirik ki, Türk şurası Şimali Kipr Cümhuriyyətinin blokadasının qaldırılmasına öz töhfəsini verəcək”.
Göründüyü kimi, növbəti sammitdə Türk dövlətləri təşkilatında Kiprin işğal olunmuş hissəsindəki hakim marionet rejimə müşahidəçi statusunun verilməsi müzakirə olunacaq. Və çox güman ki, İlham Əliyev o təşəbbüslə çıxış edəcək!
Hər şey məhz buna aparır.
İndi türk dünyasında ortaq kommunikasiya məkanının yaradılması perspektivindən danışaq. Azərbaycan KİV-I iddia edir ki, bu mövzu sammit zamanı demək olar ki, ən başlıca mövzu olub.
Haqqin.az bu barədə bax nə yazır: “Subregional strukturların əsas məsələlərindən biri də Qarabağ münaqişəsi ilə bağlı infrastruktur ayrılmasıdır.
Ermənistanda bunu, öz suverenliyinə təhlükə kimi qiymətləndirilməyə baxmayaraq, əslində söz ,türk aləminin nəqliyyat-infrastruktur ayrılmasının düzəlişi barədədir.
Qarabağ münaqişəsinin hərbi yolla məcburi həlli Zəngəzur dəhlizindəki həmin çatın son birləşməsinə mümkün qədər yaxınlaşdırıb…”
RF və Türkiyə Xarici işlər nazirlərinin müavinləri Cənubi Qafqazda “3+3” formatının işə salınmasını müzakirə ediblər
Türkiyə-Qazaxıstan mənbələri onu da bildirir ki, sammitdə həqiqətən də Bakıda “Zəngəzur dəhlizi” adlandırılan layihənin perspektivləri müzakirə olunub.
Qazaxıstanın “Orda” informasiya-analitik portalı sammitə həsr olunmuş dərcində yazı:
“Zəngəzur dəhlizinin düzəlişi ilə türklər Türkiyədən Qazaxıstana və oradan da Çinə tranzit malların daşınması üçün birbaşa quru əlaqəsinə malik olacaqlar.
Prosesi sürətləndirmək üçün ölkələr artıq çox iş görüblər.Sərhəd nəzarəti qanunlarının, gömrük prosedurlarının, hətta yük avtomobilləri üçün ümumi elektron karnetlərin (gömrük tranziti sənədi-red.), eləcə də ümumi elektron sürücülük vəsiqələrinin verilməsi üçün uyğunlaşdırılması üçün kifayət qədər iş görmüşlər…”
Beləliklə, məlum olur ki, İstanbulda 7 ölkənin lideri rəsmi Yerevanın arxasında suveren Ermənistanın gələcək əraziləri ilə bağlı məsələni müzakirə edirmiş. Məlum olub ki, AB üzvü olan Macarıstan, ATƏT-in KTMT üzrə müttəfiqləri Ermənistan, Qazaxıstan və Qırğızıstan Türkiyə və Azərbaycana ER Sünik bölgəsinin torpaqlarından “ən yaxşı istifadə” məsələsi ilə bağlı müzakirələrə qoşulmağa icazə veriblər.
Bəs bu, beynəlxalq hüquq normalarına, beynəlxalq təşkilatlara üzvlükdən irəli gələn öhdəliklərə nə dərəcədə uyğundur?
