Ermənistanla Azərbaycan arasında sərhədin demarkasiyası ilə bağlı danışıqlarda xəritələr problemə çevrilib. Daha doğrusu, 1975-ci ilin xəritələri.
Hələ iyunun 1-də Ermənistanın Baş naziri Nikol Paşinyan Kişinyovda Azərbaycan prezidenti İlham Əliyevlə görüşdən sonra demişdi ki, Yerevan və Bakı əvvəllər 1975-ci il Sovet xəritələri əsasında sərhədin demarkasiyasına dair razılığa gəliblər (onların surətləri yalnız RF Baş qərargahında mövcuddur).
Eyni fikri iyunun 4-də ER Təhlükəsizlik Şurasının katibi Armen Qriqoryan da təkrarlayıb. Ertəsi gün, iyunun 5-də Azərbaycan Xarici işlər nazirliyi 1975-ci ilin xəritələri ilə sərhədlərin müəyyənləşdirilməsi ilə bağlı heç bir razılığın əldə olunmadığını bəyan etdi.
Bəyanatda vurğulanır ki, Azərbaycan bu günədək bəzi qonşuları ilə, xüsusi seçilmiş xəritə barədə yox, bütün hüquqi əhəmiyyətli sənədlərin təhlili və tədqiqi əsasında danışıqlar aparıb.
Eyni zamanda, Azərbaycan rəhbərliyi Ermənistanın 29,8 min kvadratkilometr hüdudlarında ərazi bütövlüyünü tanıdığını heç vaxt açıq elan etməyib.
Və sual yaranır: Azərbaycanın konkret delimitasiya xəritəsindən imtina edərək, Ermənistan ərazisinin aydın və birmənalı şəkildə tanınmasını ləngitməklə daha da eskalasiya üçün meydanı tərk etmək istəməyəcəyinə hər hansı təminat varmı?
Ekspertlər hesab edirlər ki, Bakı Yerevandan maksimum güzəştlər qoparmağa çalışır və tarixdən asılı olmayaraq hər cür xəritə və sənədlərdən danışacaq.
Əgər bir neçə ay əvvəl demarkasiya prosesinin anklavlarla əlaqəsi yox idisə, bu ilin mayında keçirdiyi mətbuat konfransında Paşinyan Azərbaycanın tanıdığı 86,6 min kvadratkilometr əraziyə anklavların da daxil olduğunu bəyan edib.
Bununla belə, 2021-ci ilin noyabrında müsahibələrin birində baş nazir Nikol Paşinyan bildirib ki, xəritədə çəkilmiş anklavların hüquqi əsasları ilə bağlı şübhələr var.
“Bizim mövqeyimiz belədir: biz başa düşməliyik ki, həmin xəritədə o, anklav çəkib, son nəticədə bunun hansı hüquqi əsası var? Bunun hüquqi əsası var, yoxsa sadəcə xəritədə çəkilmiş kontur və iki kolxozun qərarıdır? Biz bunun hüquqi əsası olduğuna qəti şübhə edirik”- deyərək o bildirib.
Niyə 1975-ci ilin xəritəsi?
Ermənistan Milli Arxivinin keçmiş direktoru Amatuni Virabyan Yerevanın niyə məhz həmin xəritədə israrlı olması sualına cavab verərkən jurnalistə bildirib ki, bu xəritə öz miqyasına görə ən böyüyüdür – 1:100 000.
Başqa sözlə, xəritədə 1 sm ərazi 1 km-ə bərabərdir. Bu, belə miqyaslı və dəqiqliyə malik yeganə xəritədir.
“Azərbaycanlıların həmin xəritə ilə sərhədi müəyyən etmək istəməməsi yalnız bir şeydən xəbər verir: onlar 2021-ci ilin mayında Ermənistanın 2022-ci ilin sentyabr təcavüzü zamanı işğal etdikləri suveren ərazilərdən geri çəkilmək istəmirlər”- deyərək Virabyan qeyd edib..
Söhbət Geqarkunik bölgəsinin Kut, Verin Şorja kəndlərinin ərazilərindən, Cermuk yaxınlığındakı geniş ərazilərdən (Vayots Dzor), həmçinin Sünikin İşxanasar və Nerkin Hand kəndlərinin ərazilərindən gedir.
Demarkasiya 1975-ci ilin xəritələrinə uyğun aparılarsa, Azərbaycan bu işğal olunmuş əraziləri tərk etməli olacaq. Həmsöhbətimizin fikrincə, Bakının müxtəlif manipulyasiyalara, demarşlara əl atmasının səbəbi də məhz budur.
Arxivin keçmiş direktoru qeyd edir ki, SSRİ illərində hamının bir dövlətdə yaşadığı dövrdə bəzi ərazilər tez-tez şifahi qərarlarla verilirdi, lakin heç bir yerdə qanuni qərar tapmaq mümkün olmur, burada söhbət Azərbaycan ərazilərindən gedir.
Müstəqil Ermənistanın ilk Baş naziri Vazgen Manukyan da əvvəllər anklavların Azərbaycana verilməsi üçün hüquqi əsasların olmamasından danışıb. Onun sözlərinə görə, onlar de-yure Ermənistan əraziləridir.
Öz növbəsində, politoloq Karen İgityan hesab edir ki, Azərbaycan Ermənistan ərazilərinə qarşı təcavüzün gələcəkdə müəyyən qədər legitimləşməsinə imkan verəcək hansısa məqamı olmasa, Ermənistanın ərazi bütövlüyünü tanımayacaq.
Ola bilsin ki, bu, qaçqınların qayıdışı, bəlkə də başqa məqam olsun. Onun fikrincə, uzunmüddətli məqsəd heç də sülh deyil, Ermənistanın subyekt kimi aradan götürülməsidir.
“Azərbaycanda İlham Əliyevin yüngül əli ilə Ermənistanın olmaması, Ermənistanın Azərbaycanın tarixi ərazilərində qeyri-qanuni və cinayətkar şəkildə yaradıldığı fikri kök salıb.
Qarşıya aydın siyasi məqsəd qoyulub,ona görə də Azərbaycan gərək Yerevanı zəbt etsin və bunu bunu Əliyev özü dəfələrlə bəyan edib” – deyərək İgityan bildirib.
Bütün bunların fonunda ekspert Azərbaycanın gələcəkdə Ermənistana qarşı təcavüzü təkrarlamaq imkanından məhrum edən sənədlə razılaşması üçün heç bir səbəb görmür.
