Akademik, türkoloq Ruben Safrastyanın qənaətincə, Fələstin-İsrail münaqişəsi hələ ki,o mərhələyə çatmayıb ki, tərəflər arasında vasitəçilik etmək mümkün olsun, özü də hərbi əməliyyatların intensivləşdiyi bir zamanda.
Jurnalistlə söhbətində Safrastyan qeyd edib ki, əgər münaqişə gərginliyin azalacağı və vasitəçilik cəhdlərinin reallaşacağı həddə çatarsa, o zaman Türkiyə öz təklifi ilə yenidən gündəmə gəlir.
Halbuki Ankara indi daha ciddi təşəbbüslə çıxış edir. Yəni öz ilkin yanaşmasını daha da modifikasiyalaşdırıb qeyd etdi ki, vasitəçilik nəticəsində təhlükəsizlik qarantı ölkələrinin olması lazım olduğunu qeyd edərək mövqeyini daha da dəyişdirdi.
“Müharibədən əvvəl Türkiyə İsraillə münasibətləri tənzimləmək üçün böyük səylər göstərdi. Bu səylərin arxasında o zaman Türkiyənin Milli Kəşfiyyat İdarəsinin rəhbəri olmuş Hakan Fidanın özü dayanırdı.
Ankara ilə Təl-Əviv səfir mübadiləsi edərək müəyyən həll yoluna çıxdı. Təbii ki, Fələstin-İsrail münaqişəsi vəziyyəti dəyişdi.Türkiyə ilk vaxtlar bəyanatlarında kifayət qədər təmkinli idi, çünki vasitəçi olacağına ümid edirdi, ancaq münaqişənin uzandığını, daha da şiddətləndiyini və bunun nəticəsində İsrail ordusunun hərbi əməliyyatları, dinc əhali arasında qurbanların və yaralıların sayı artırdı, sonra Türkiyə ərəb, daha çox müsəlman aləminin nümayəndəsi kimi meydana çıxdı, İsrailin hərbi-siyasi elitasını sərtliklə tənqid etdi” – deyərək türkoloq qeyd edib.
Safrastyanın sözlərincə, Türkiyə indi iki problemi həll etməyə çalışır: Birincisi, hələlik təxirə salınmış vasitəçilik missiyasının həyata keçirilməsi, ikincisi isə bütün müsəlman aləmində, xüsusən də ərəb ölkələri arasında öz nüfuzunu yüksəltməkdir.
“Rəsmi Ankara HƏMAS-ı qınamadan fələstinlilərə qeyd-şərtsiz dəstəyini ifadə edərək Tel-Əvivə qarşı daha kəskin çıxış etməyə başlayıb.
Türkiyə hələ müharibədən əvvəl də o strukturla müəyyən əlaqələrə malik idi və indi də bu əlaqələrin gücləndirilməsi və davam etdirilməsinin tərəfdarıdır.
Bəli, Türkiyə və İsrail səfirlərini geri çağırıb, lakin Türkiyənin buna baxmayaraq, birtərəfli qaydada Fələstinin müttəfiqi və İsraili qeyd-şərtsiz tənqidçisi kimi çıxış etmədiyini sübut edən faktlar var.
Məsələn, Almaniyadakı Türk Təşkilatları İttifaqının Fəaliyyətini Türkiyə rəsmiləri ilə əlaqələndirən, bu ölkədə yaşayan türkləri Fələstin tərəfdarı olan mitinq və nümayişlərə qatılmamağa çağırıb.
Digər tərəfdən Türkiyə, xüsusilə mal dövriyyəsindən sonra İsraillə ticarət və iqtisadi əlaqələrini dayandırmayıb. O 20 milyard dollar təşkil edir”- deyə Safrastyan bildirib.
Onun fikrincə, Türkiyə hökuməti konkret olaraq Netanyahu ilə körpülər yandırır, ehtimal ki, müharibə başa çatdıqdan sonra İsrailin Baş naziri vəzifəsini icra edən vəzifəsindən istefa verəcək.
Həmçinin ABŞ dövlət katibi Entoni Blinkenin Fələstin-İsrail münaqişəsi kontekstində Yaxın Şərq səfərinə, xüsusiylə Türkiyənin Xarici işlər naziri Hakan Fidanla görüşünə də toxunan Safrastyan bu addımı ilə Amerika tərəfinin Türkiyənin imkanlarından istifadə etmək istədiyini vurğulayıb. Özü üçün bununla iki mühüm problemi həll edir:
“Blinken diplomatik fəaliyyəti ilə iki strateji məqsəd güdür. Birincisi, müharibənin Fələstin-İsrail çərçivəsindən kənara çıxmaması və Yaxın Şərqin ərəb dövlətlərinin bu işə qarışmaması üçün hər şeyi etmək,
ikinci məqsəd isə taktiki, yəni ABŞ dövlət katibi çalışır ki, bölgədəki Amerika hərbi obyektləri İraq və Suriyada kənar hücumlardan qorumuş olsun.
Bu mənada Blinkenin İraq rəhbərliyi ilə görüşü təsadüfi deyildi, bundan sonra ölkənin Baş naziri həmin ölkə İrana bir neçə saat sonra səfər edib.
O, çox güman ki, Blinkenin xahişini İran tərəfinə çatdırıb ki, sonuncu onun himayəsi altında fəaliyyət göstərən vəkil strukturların Amerika hərbi obyektlərinə hücumunun qarşısını alsın” – deyə akademik bildirib.
Onun müşahidəsinə görə, Türkiyə ABŞ üçün çətin müttəfiq olsa belə, Blinkenin Türkiyə Xarici işlər naziri ilə görüşü onunla bağlıdır ki, ABŞ öz strateji məqsədlərinə çatmaq naminə Türkiyə tərəfinin imkanlarından istifadə etməyə çalışır. Belə ki, ən azı münaqişə zonasında humanitar atəşkəs yaradılır və ehtiyacı olanlara beynəlxalq yardım çatır.
Türkiyənin Yaxın Şərq proseslərində müəyyən təsirə malik olduğunu və HƏMAS ilə əvvəlki əlaqələrini davam etdirdiyini nəzərə alaraq, ABŞ bundan sonra müttəfiqinin imkanlarından istifadə etməyə çalışacaq ki, Fələstin-İsrail münaqişəsinin əhatəsi daha böyük olmasın.
Safrastyanın fikrincə, bu baxımdan Türkiyə-Amerika maraqları üst-üstə düşdüyündən Vaşinqton, şübhəsiz ki, Qəzza zolağında təhlükəsizliyin təminatını təsdiqləməklə Ankaranın mövqeyini dəstəkləyəcəkdir.
