Artsaxın mədəni irsinin monitorinqini aparan monumentwatch.org saytı yazır:
“2023-cü il noyabrın 11-də Azərbaycanın rəsmi xəbər agentliyi Azərtac işğal altındakı Hadrut rayonunun Vank kəndində yerləşən Spitak Xaç monastırına həsr olunmuş geniş məqalə dərc edib.
Məqalədə qeyd olunurdu ki “erməni işğalı illərində” erməni tərəfi guya “Qarabağın xristian mədəni irsi”ni mənimsədi və nümunə olaraq Spitak Xaç monastırı göstərilir.
Azərbaycan xəbər saytı növbəti dəfə Azərbaycan dövlət təbliğatının əsas tezislərindən birini yayır ki, guya Artsaxdakı xristian mədəni irsinin ermənilərlə heç bir əlaqəsi yoxdur, guya bu, Albanların və Udilərin irsidir, lakin erməniləşdirilir.
Azərbaycan təbliğat maşınının davamlı olaraq təkrarladığı bu tezislər çoxdan yayılmaqdadır, lakin bu məqalədə Azərbaycan tərəfi yeni təbliğat tezisini irəli sürür ki, guya sovet illərində Azərbaycan alimlərinin Qarabağda tədqiqat aparmaq imkanı olmayıb və “ciddi maneələr” var idi.
Qeyd edək ki, Sovet hakimiyyəti illərində Azərbaycanın de-yure və de-fakto hissəsi olan Dağlıq Qarabağ Muxtar Vilayəti inzibati, iqtisadi, maliyyə, infrastruktur rıçaqları ilə birbaşa və dolayısı ilə rəsmi Bakının nəzarətində idi. Sovet hakimiyyəti illərində Artsaxın tarixi ərazisində tədqiqat aparmaq hüququna yalnız Azərbaycan alimləri sahib idi və onların əksəriyyəti xristian mədəni irsi ilə heç bir əlaqəsi olmayan belə abidələr üzərində işləyirdilər. Sovet hakimiyyəti illərində Azərbaycan Elmlər Akademiyasının nəşr etdirdiyi bir çox elmi toplularda Artsaxın tarixi abidələri və xristian irsi demək olar ki, təmsil olunmur.
Redaktə siyasəti 1950-ci illərdən başlayaraq və xüsusilə 1960-cı illərdə aktivləşdi. Artsaxın xristian irsinin, mədəniyyətinin və tarixinin redaktəsi ilə Z. Bünyatov, D. Axundov, F. Məmmədova, R. Qeuşyev, İ. Əliyev və başqaları məşğul idi. Azərbaycan alimləri Artsaxın tarixini, mədəniyyətini və mədəni irsini mənimsəməyin və təhrif etməyin “nəzəri” əsaslarını işləyib hazırladılar, əsas məqsədi Artsaxın və onun mədəni irsinin albanlaşdırılması idi.
Əksər hallarda Artsaxın mədəni irsinə maraq az idi və araşdırmalar az idi. Bu, Azərbaycan tədqiqatçılarının əksəriyyəti üçün maraqlı olmadığının ən yaxşı göstəricisidir. Üstəlik, elə həmin sovet illərində SSR-in Kelbacar və Laçın rayonlarında bir çox kilsə və monastırlar rəsmi Azərbaycan tərəfindən sökülüb, onlarla xaçkar və məzar daşları sındırılıb. Azərbaycan alimlərindən isə reaksiya olmayıb.
Qeyd edək ki, Sovet hakimiyyəti illərində Azərbaycan hakimiyyəti yalnız erməni tədqiqatçıları üçün süni maneələr və əngəllər yaradırdı. Sovet hakimiyyəti illərində DQMV-da yalnız ayrı-ayrı şəxslər müəyyən işləri yerinə yetirə bilirdilər. Erməni ekspedisiyalarından danışmaq mümkün deyildi.
Sovet hakimiyyəti illərində DQMV ərazisindəki bir çox abidələr qeydiyyata alınmayıb, sənədləri tərtib olunmayıb. Sovet Azərbaycanının turist broşürlərində Dağlıq Qarabağın xristian abidələri, demək olar ki, təmsil olunmayıb, Sovet Azərbaycanının turizm xəritəsində isə yalnız Şuşinin İslam abidələri yer alıb.
Məqalədə erməni tərəfinin onlara tədqiqat aparmağa imkan vermədiyi iddia edilən “Alban-udi” alimlərindən ayrıca bəhs edilir. Bu müşahidə ən azı çaşdırıcıdır. Hansı alban-udi alimləri var idi ki, onlara işləməyə icazə verilmirdi?
Beləliklə, görə bilərik ki, Azərbaycan təbliğat maşını Azərbaycan alimlərini sovet illərində ermənilərin Artsaxı kəşf etməyi qadağan etdiyi qurbanlar kimi təqdim etməyə çalışır”.
